Phần gỗ đi kèm vật phẩm, như đế dưới quả cầu đá, đế tượng, hộp đựng quà hay chính những tượng gỗ nhỏ, có thể là gỗ tự nhiên nguyên tấm, gỗ ghép thanh, ván ép phủ lớp gỗ mỏng hoặc giấy in vân, cũng có thể là nhựa đúc giả gỗ. Cách nhận ra nhanh nhất là nhìn mép cạnh và mặt cắt ngang, tìm vân lặp lại, lật đáy xem có gân nhựa không, và ngửi mùi.
Bài này không đi sâu vào việc gọi tên loài gỗ quý, vốn là chuyện của người chuyên về gỗ. Trọng tâm là câu hỏi thiết thực hơn với người mua vật phẩm: phần gỗ trước mặt bạn có phải gỗ thật không, nó được làm theo cách nào, bền tới đâu và cần chăm sóc ra sao.
Vì sao phần gỗ đi kèm cũng đáng xem kỹ
Khi mua một quả cầu thạch anh hay một tượng đá, người ta thường dồn hết sự chú ý vào món chính và coi đế, hộp là phần phụ. Thực tế, phần gỗ ấy ảnh hưởng tới món đồ nhiều hơn bạn nghĩ. Đế gỗ không vững có thể làm quả cầu lăn rơi; hộp ván ép kém chất lượng có thể ám mùi keo vào món đồ cất bên trong; đế nhựa giả gỗ có thể giòn, nứt sau vài năm dưới nắng.
Phần gỗ cũng là nơi lời mô tả hay thiếu chính xác. Những chữ như "đế gỗ cao cấp", "hộp gỗ sang trọng", "tượng gỗ mỹ nghệ" có thể chỉ gỗ tự nhiên, cũng có thể chỉ ván công nghiệp hay nhựa có lớp vân. Không loại nào là xấu nếu được gọi đúng tên và có giá tương xứng, nhưng chúng khác nhau rõ rệt về độ bền, trọng lượng và cách chăm sóc.
Với tượng gỗ, câu hỏi còn quan trọng hơn. Một tượng Di Lặc hay tượng Tam Đa nhỏ có thể được tạc tay từ một khúc gỗ, hoặc được đổ khuôn từ bột gỗ trộn keo rồi phủ màu cho giống gỗ tạc. Hai sản phẩm này trông khá giống nhau qua ảnh, nhưng khác nhau rất xa về công sức, độ bền và giá trị.
Bốn loại vật liệu trông như gỗ
Bảng dưới gom bốn nhóm vật liệu hay gặp ở đế, hộp và tượng nhỏ đi kèm vật phẩm. Đặc điểm ghi là xu hướng chung, từng sản phẩm có thể khác.
| Loại | Cách làm | Dấu hiệu dễ thấy | Độ bền tham khảo |
|---|---|---|---|
| Gỗ tự nhiên nguyên tấm | Cưa, tiện, chạm từ một khối gỗ | Vân liên tục từ mặt sang cạnh, đầu gỗ thấy thớ, mỗi chỗ vân khác | Bền nếu gỗ đã sấy kỹ; có thể nứt khi khô hanh |
| Gỗ ghép thanh | Nhiều thanh gỗ nhỏ dán lại | Các dải gỗ song song, vân và màu đổi theo từng thanh, có mối nối răng cưa | Khá bền, ít cong vênh hơn gỗ nguyên tấm |
| Ván ép, ván sợi phủ mặt | Ván công nghiệp phủ lớp gỗ lạng mỏng hoặc giấy in vân | Mép cạnh lộ lõi đồng màu hoặc dăm gỗ, vân bề mặt có thể lặp | Kỵ ẩm, dễ phồng mép khi dính nước |
| Nhựa đúc giả gỗ | Đổ nhựa vào khuôn có vân, sơn màu | Nhẹ, đáy rỗng có gân, vân nổi giống hệt nhau giữa các sản phẩm | Giòn dần dưới nắng, khó sửa khi gãy |
Trong bốn loại, ván phủ mặt và nhựa đúc phổ biến nhất ở đế và hộp giá phổ thông, gỗ ghép thanh hay gặp ở đế cỡ lớn, còn gỗ tự nhiên nguyên tấm thường ở đế tiện tay hoặc đế chạm của món giá trị cao.
Nhìn mép cạnh và mặt cắt ngang
Đầu gỗ kể chuyện thớ. Ở gỗ tự nhiên, mặt cắt ngang đầu khúc cho thấy thớ gỗ dạng lỗ nhỏ, có khi thấy vòng năm. Vân ở mặt trên chạy liên tục xuống cạnh, khớp như một khối đã được cưa ra.
Mép ván sợi mịn như bìa. Ván sợi ép (thường gọi MDF) có mép cạnh đồng màu nâu nhạt, mịn như bìa giấy dày, không có thớ. Khi mép này được sơn kín, bạn có thể thấy ở lỗ khoan, chỗ sứt hoặc mặt đáy chưa sơn.
Mép ván dăm lộ hạt. Ván dăm có mép thấy rõ những mảnh dăm gỗ nhỏ ép lẫn vào nhau, sần và dễ vỡ vụn khi va chạm.
Lớp gỗ lạng mỏng ở mép. Ván phủ gỗ lạng có một lớp gỗ thật mỏng dưới một li trên bề mặt. Nhìn kỹ ở mép, bạn thấy đường ranh giữa lớp mặt và lõi ván, đôi khi lớp mặt hơi bong.
Giấy in vân bong ở góc. Lớp giấy hoặc màng nhựa in vân gỗ thường bong ở góc cạnh trước tiên, để lộ lõi ván bên dưới. Mặt giấy in vân sờ vào hơi trơn, không có cảm giác thớ.
Vân lặp lại, vân nông và cảm giác tay
Vân gỗ tự nhiên không bao giờ lặp lại y hệt. Mỗi phần của khúc gỗ có vân riêng. Nếu bạn thấy một đốm mắt gỗ hay một xoáy vân giống hệt nhau xuất hiện hai lần trên cùng một món, hoặc trên hai món cùng mẫu, khả năng cao đó là vân in.
Nhựa đúc mang vân của khuôn. Đế nhựa giả gỗ có vân nổi do khuôn tạo ra, và mọi sản phẩm từ cùng khuôn mang đúng một kiểu vân. Đặt hai đế cạnh nhau là thấy ngay.
Sờ bằng đầu ngón tay. Gỗ tự nhiên đánh dầu hoặc sáp vẫn có cảm giác thớ nhẹ, hơi ấm. Bề mặt phủ sơn PU dày cho cảm giác trơn láng như nhựa, dù bên dưới là gỗ thật; khi đó bạn quay lại xem mép cạnh và đáy.
Màu đều tăm tắp là điều đáng hỏi. Gỗ tự nhiên, kể cả cùng một tấm, luôn có chỗ đậm chỗ nhạt, dác gỗ sáng hơn lõi, vân thưa vân dày. Một bộ đế màu đều hoàn hảo, không một vệt chuyển sắc, thường đã được nhuộm màu đậm hoặc là vật liệu công nghiệp. Điều đó không xấu, nhưng nên được nói rõ khi bán.
Vân dừng ở mép. Ở ván phủ mặt và giấy in vân, vân trên mặt trên thường dừng đột ngột tại mép, mặt cạnh có vân khác hẳn hoặc không có vân. Gỗ nguyên tấm cho vân đi vòng qua cạnh một cách tự nhiên.
Trọng lượng, mùi và mặt đáy
Nhấc thử đế hoặc hộp trên tay. Nhựa đúc giả gỗ thường nhẹ bất ngờ so với kích thước, vì bên trong rỗng. Lật đáy lên, bạn hay thấy các gân nhựa chạy ngang dọc để tăng độ cứng, những lỗ bắt vít đúc sẵn và đôi khi dấu vết điểm rót nhựa. Gỗ tự nhiên và ván ép đều đặc, đáy phẳng hoặc chỉ được khoét lòng gọn gàng.
Mùi là chỉ dấu hữu ích nhưng cần dùng thận trọng. Một số loại gỗ có mùi đặc trưng khi mới cắt hoặc khi chà nhẹ; đế cũ lâu ngày hay đã phủ sơn thì gần như không còn mùi gỗ. Ngược lại, ván ép và hộp dán keo kém chất lượng có thể có mùi hắc, cay mũi, nhất là khi mới mở hộp ở phòng kín. Mùi này đến từ keo và lớp phủ, nên mở hộp ở chỗ thoáng và để vài ngày cho bay bớt trước khi cất món đồ quý vào trong.
Một điểm nhỏ nữa: đế gỗ tự nhiên lâu ngày có thể nứt chân chim theo thớ khi không khí quá khô, như mùa hanh ở miền Bắc hay phòng điều hoà chạy liên tục. Vết nứt dọc theo thớ là dấu hiệu của gỗ thật. Ván ép thì không nứt kiểu đó, nhưng dễ phồng mép khi dính nước.
Tượng gỗ chạm tay và tượng bột gỗ đổ khuôn
Tượng gỗ nhỏ trong danh mục vật phẩm như tượng Di Lặc, Tam Đa, cóc ngậm tiền, có hai cách làm chính. Cách thứ nhất là tạc tay hoặc tạc bằng máy rồi sửa tay từ một khúc gỗ. Cách thứ hai là trộn mùn cưa, bột gỗ với keo, đổ vào khuôn, sau đó sơn màu hoặc phủ lớp giả vân gỗ. Loại thứ hai đôi khi được gọi là "gỗ ép" hay "gỗ đúc".
Tượng tạc từ gỗ cho thấy vân gỗ chạy liền qua cả tượng, uốn theo hình khối; có khi gặp mắt gỗ hay vết nứt nhỏ tự nhiên. Ở chỗ khuất và kẽ sâu bạn có thể thấy dấu dao, dấu đục nhỏ, những nhát cắt hơi khác nhau. Tượng bột gỗ đổ khuôn có bề mặt đồng đều, nét mềm, không thấy vân thật chạy qua khối; đường ráp khuôn có thể còn ở hai bên thân hoặc dưới đáy.
Chỗ sứt là bằng chứng rõ nhất. Gỗ tạc khi sứt để lộ thớ sợi, mặt gãy xơ. Bột gỗ ép sứt ra thành mặt vụn như bìa ép, đồng màu, không có sợi dài. Nếu tượng được giới thiệu là gỗ quý tạc nguyên khối mà đáy lại có đường khuôn và mặt sứt vụn bột, bạn có lý do để hỏi lại.
Chăm sóc theo từng loại
Biết phần gỗ làm bằng gì giúp bạn giữ nó bền và giữ cả món vật phẩm đặt trên đó an toàn:
- Gỗ tự nhiên: lau bụi bằng khăn khô, thỉnh thoảng lau dầu hoặc sáp chuyên dụng; tránh để sát điều hoà, lò sưởi hay cửa kính nắng chiếu.
- Gỗ ghép thanh: chăm như gỗ tự nhiên, để ý mối nối nếu có dấu hiệu tách.
- Ván ép phủ mặt: tránh nước và ẩm, lau bằng khăn vắt thật khô; nếu mép phồng, khó phục hồi như cũ.
- Nhựa giả gỗ: lau khăn ẩm được, nhưng tránh nắng và nhiệt; kiểm định kỳ vì nhựa lão hoá có thể nứt đột ngột dưới tải nặng.
- Với đế đỡ quả cầu hay tượng nặng, kiểm độ vững mỗi khi lau dọn, đặt đế trên mặt phẳng, không đặt sát mép bàn nhà có trẻ nhỏ.
Phần gỗ có thể thay được, món vật phẩm vỡ thì không. Nếu thấy đế đã nứt, phồng hay lỏng, nên thay đế mới vừa kích thước thay vì tiếp tục dùng.
Hộp gỗ đựng quà cũng vậy: hộp ván ép để lâu trong tủ kín, nồm ẩm, có thể lên mốc ở lớp lót nhung và ám mùi sang món đồ. Thỉnh thoảng mở hộp cho thoáng, lót thêm gói hút ẩm, hoặc cất món đồ trong túi vải sạch nếu không cần dùng hộp trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Đế gỗ dán giấy vân có phải hàng kém không?
Không hẳn. Đế ván ép dán giấy vân giá mềm, nhẹ và đủ dùng trong nhà khô ráo. Điểm yếu là kỵ ẩm và dễ bong mép. Nếu được mô tả đúng là ván phủ giấy vân, đây là lựa chọn hợp lý cho món giá phổ thông.
Làm sao biết đế quả cầu là gỗ thật khi đã sơn kín?
Xem chỗ khoét lòng đặt quả cầu, lỗ bắt vít và mặt đáy, vì đó là nơi lớp sơn mỏng hoặc không phủ. Cân thử trên tay: nhựa rỗng thường nhẹ hơn hẳn. Nếu vẫn chưa rõ, hãy hỏi người bán vật liệu cụ thể của đế.
Mùi hắc từ hộp gỗ mới có hại không?
Mùi hắc thường đến từ keo và lớp sơn phủ của ván ép. Ở nồng độ cao trong phòng kín có thể gây khó chịu mắt, mũi. Nên mở hộp ở nơi thoáng gió, để vài ngày cho bay bớt mùi trước khi cất đồ vào và đặt hộp trong phòng có thông gió.
Tượng gỗ có vết nứt nhỏ có phải hàng lỗi không?
Gỗ tự nhiên có thể nứt nhẹ theo thớ khi độ ẩm thay đổi, nhất là ở tượng tạc từ khúc gỗ tròn. Vết nứt mảnh, ổn định thường không ảnh hưởng nhiều tới độ bền. Vết nứt lớn dần theo thời gian thì nên nhờ thợ gỗ xử lý sớm.
Tượng bột gỗ đổ khuôn có bền không?
Trong nhà khô ráo, tượng bột gỗ ép có thể bền khá lâu, nhưng kỵ ẩm và dễ sứt khi va đập. Nó nhẹ, giá mềm và giữ được chi tiết của khuôn. Điều quan trọng là được gọi đúng tên, không bán như tượng gỗ tạc nguyên khối.
Có nên thay đế nhựa bằng đế gỗ cho quả cầu đá không?
Nếu quả cầu nặng và đặt ở nơi hay có người qua lại, đế gỗ đặc hoặc đế kim loại vững hơn đế nhựa rỗng. Khi thay, chọn lòng đế vừa với đường kính quả cầu để cầu không lăn, và đặt đế trên mặt phẳng chắc chắn.