Ở nhóm đá hộ mệnh viên nhỏ, những vật liệu hay được bán nhầm tên nhất là howlite và magnesite nhuộm xanh giả ngọc lam, thuỷ tinh ánh sữa “opalite”, thuỷ tinh lấp lánh “goldstone”, thuỷ tinh hồng “cherry quartz”, mã não nhuộm màu rực, thạch anh tím nung bán như citrine tự nhiên và hematine nhân tạo bán như hematite. Nhiều thứ trong số đó không xấu, chỉ có vấn đề khi tên gọi không đúng.
Viên càng nhỏ, càng đã mài tròn thì càng khó nhận biết, vì các dấu hiệu của khoáng vật như hình tinh thể, mặt vỡ đều đã mất. Bài này liệt kê các vật liệu thay thế phổ biến, chỉ ra dấu hiệu nhìn được bằng mắt, kính lúp và đèn pin, nêu những phép thử an toàn có thể làm ở nhà và những phép thử truyền miệng nên bỏ. Mục tiêu là để bạn trả tiền đúng cho thứ mình nhận; phần ý nghĩa của viên đá là chuyện riêng của bạn, nhưng nó nên được gắn với đúng vật liệu.
Vì sao viên đá nhỏ dễ bị thay nhất
Một quả cầu thạch anh lớn hay một hốc thạch anh tím có đủ chi tiết để người mua nhìn và so: vân, vết rạn, hình tinh thể, trọng lượng. Viên đá mài thùng cỡ đốt ngón tay thì gần như chỉ còn màu và độ bóng. Thuỷ tinh, đá nhuộm, đá nhân tạo có thể đạt màu và độ bóng ấy với chi phí thấp hơn nhiều, và khi lẫn trong một khay toàn viên nhỏ, chúng rất khó tách ra bằng mắt.
Thêm vào đó, đá hộ mệnh thường được bán theo màu: “đá xanh cho mệnh Mộc”, “đá đỏ cho mệnh Hoả”. Khi khách tìm màu trước, tên khoáng vật bị đẩy xuống sau, và người bán đôi khi cũng không biết chắc mình đang bán gì vì nhập theo bao với tên thương mại.
Cũng có lúc chính người bán bị nhầm: họ nhập một bao “ngọc lam” từ đầu mối, tin vào tên trên bao và bán lại với tên đó. Vì vậy, khi hỏi, hãy hỏi thẳng tên khoáng vật và việc có xử lý hay không, thay vì hỏi “đá này có thật không”, một câu mà ai cũng trả lời là có.
Cuối cùng, nhiều tên thương mại nghe rất giống tên khoáng vật. “Opalite” nghe như opal, “cherry quartz” nghe như thạch anh, “đá mặt trời xanh” nghe như một loại đá quý. Không ai nói dối hoàn toàn, nhưng người mua dễ hiểu sai.
Các vật liệu hay gặp dưới tên đá hộ mệnh
Bảng dưới gom những trường hợp phổ biến nhất ở viên nhỏ, mài nhẵn hoặc hạt vòng. Cột cuối nói rõ món đó có “xấu” không, vì phần lớn chỉ cần được gọi đúng tên.
| Tên hay thấy | Bản chất thật | Dấu hiệu dễ thấy | Có xấu không |
|---|---|---|---|
| Ngọc lam giá mềm | Howlite hoặc magnesite nhuộm xanh | Gân xám đen chạy như mạng nhện, màu xanh hơi phẳng | Không, nếu ghi là howlite nhuộm |
| Opalite | Thuỷ tinh ánh sữa | Trên nền tối ánh xanh, soi sáng ngả cam, có bọt khí | Không, nếu không gọi là opal |
| Goldstone, đá kim sa | Thuỷ tinh có tinh thể đồng | Lấp lánh đều như bụi kim tuyến khắp viên | Không, là vật liệu thủ công có lịch sử |
| Cherry quartz | Thuỷ tinh hồng đỏ | Màu xoáy như kẹo, bọt khí | Có, nếu bán như thạch anh |
| Citrine giá dễ | Thạch anh tím nung | Vàng cam, nâu cam, đầu tinh thể đậm hơn chân | Không, nếu ghi là xử lý nhiệt |
| Hematite từ tính | Hematine nhân tạo | Hút nam châm mạnh | Có, nếu bán như hematite tự nhiên |
| Mã não xanh, hồng rực | Mã não nhuộm | Màu quá tươi, đậm theo dải vân | Không, nếu ghi là nhuộm |
Có thể thấy, thứ gây hại không phải bản thân vật liệu mà là tên gọi. Một viên goldstone đẹp làm quà hoàn toàn ổn; một viên goldstone được giới thiệu là “đá mặt trời tự nhiên” thì không.
Đá nhuộm: nhận ra qua gân, dải và độ xốp
Howlite và magnesite. Cả hai là đá trắng, xốp, có gân xám hoặc đen. Howlite khá mềm, khoảng 3,5 trên thang Mohs. Vì xốp nên chúng ăn màu nhuộm rất tốt và được nhuộm xanh để giống ngọc lam, nhuộm đỏ, tím, vàng để thành “đá hộ mệnh” đủ màu. Dấu hiệu là gân mạng nhện đều và màu nền phẳng, đôi khi màu đậm hơn ở gân.
Mã não nhuộm. Mã não tự nhiên có dải vân với màu nâu, xám, trắng, cam nhạt, đỏ nâu. Mã não có độ xốp ở một số lớp nên được nhuộm xanh lam, hồng, tím, xanh lá rất rực. Màu nhuộm thường đậm lên theo các dải vân có độ xốp cao và nhạt ở dải chặt hơn.
Quartzite nhuộm xanh. Quartzite là đá biến chất giàu thạch anh, hạt nhỏ, được nhuộm xanh để giống ngọc, đôi khi gọi là “ngọc Malaysia”. Soi kính lúp thấy màu đọng giữa các hạt như mạng lưới.
Phép thử bằng bông và dung môi. Lau nhẹ một chỗ khuất bằng bông tẩm nước tẩy sơn móng tay; nếu bông ngả màu, đá đã được nhuộm. Chỉ thử ở chỗ khuất, vì dung môi có thể làm mờ lớp phủ hoặc ảnh hưởng tới đá ổn định bằng nhựa. Nếu không muốn rủi ro, bỏ qua phép thử này.
Thuỷ tinh mang tên đá
Opalite. Là thuỷ tinh có ánh sữa, khi đặt trên nền tối thấy ánh xanh nhạt, khi soi ánh sáng xuyên qua thì ngả vàng cam. Hiệu ứng này đẹp và ổn định, nhưng opalite không phải opal tự nhiên, cũng không phải đá mặt trăng.
Goldstone. Là thuỷ tinh được nấu với hợp chất đồng trong điều kiện thiếu ôxy, để các tinh thể đồng nhỏ kết tinh lại bên trong và lấp lánh. Loại xanh đậm dùng hợp chất kim loại khác để tạo màu. Dấu hiệu là các điểm lấp lánh nhỏ đều nhau khắp viên, kể cả ở sâu bên trong.
Cherry quartz và các thuỷ tinh màu. Thuỷ tinh hồng đỏ có vệt xoáy như kẹo được bán với tên cherry quartz; tương tự có thuỷ tinh xanh lá, xanh dương mang tên “thạch anh” kèm màu. Bọt khí tròn và vệt xoáy là hai dấu hiệu chính.
Thuỷ tinh đen và obsidian. Obsidian là thuỷ tinh núi lửa tự nhiên, nên phân biệt với thuỷ tinh đen nhân tạo khó hơn hẳn. Obsidian thường có vệt dải, ánh hơi khác ở các góc, hoặc đốm trắng “bông tuyết”; thuỷ tinh đen nhân tạo đều màu tuyệt đối. Khi không chắc, xem đó là món trang trí màu đen và trả giá tương xứng.
Đá thật đã qua xử lý: không giả, nhưng nên ghi rõ
Một nhóm khác là khoáng vật thật, đã qua xử lý để đẹp hơn hoặc bền hơn. Thị trường đá quý coi đó là bình thường, miễn là được công bố:
- Citrine nung. Phần lớn “citrine” trên thị trường là thạch anh tím được nung để chuyển sang vàng cam. Màu thường ấm, ngả cam nâu; ở đầu tinh thể hay đậm hơn chân. Citrine tự nhiên thường vàng nhạt, đều hơn.
- Ngọc lam ổn định. Ngọc lam tự nhiên xốp, dễ đổi màu khi thấm dầu, mồ hôi, nên rất nhiều ngọc lam được tẩm nhựa để ổn định. Loại “tái tạo” là bột ngọc lam ép với nhựa, giá trị thấp hơn nhiều.
- Thạch anh phủ màu. Thạch anh có ánh cầu vồng kim loại là thạch anh được phủ lớp kim loại siêu mỏng. Lõi là thạch anh thật, nhưng màu là lớp phủ.
- Hematine. Hematite tự nhiên chỉ hút nam châm rất yếu hoặc không đáng kể; hạt “hematite” hút nam châm mạnh thường là vật liệu nhân tạo có từ tính. Một nam châm tủ lạnh đủ để thử.
- Đá ép, đá tái tạo. Bột đá trộn nhựa rồi ép thành khối, mài thành viên. Thường nhẹ hơn, màu đều, có thể thấy hạt vụn khi soi kính lúp.
Phép thử an toàn có thể làm ở nhà
Những phép thử dưới đây không làm hỏng đá và đủ để loại phần lớn trường hợp nhầm tên. Chúng không thay được máy móc phòng giám định:
- Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ, so vài viên cùng loại với nhau: màu quá đều giữa các viên đáng ngờ hơn màu loang nhẹ.
- Soi đèn pin điện thoại xuyên qua viên đá: tìm bọt khí tròn, vệt xoáy, màu dồn vào kẽ nứt.
- Dùng kính lúp mười lần nếu có: quan sát gân, hạt, điểm lấp lánh và chỗ màu đọng.
- Đưa nam châm lại gần với hạt kim loại xám bóng: hút mạnh thì nhiều khả năng là hematine.
- Cầm thử: thuỷ tinh và đá đều mát, nhựa ấm và nhẹ. Phép thử này chỉ loại được nhựa.
- Đối chiếu tên trên mô tả với tên bạn tra được; tên thương mại lạ nên được hỏi lại người bán bằng tên khoáng vật.
Những phép thử truyền miệng như cạ đá vào kính, đốt lửa, nhỏ axit, ngâm nước muối nóng nên bỏ. Chúng có thể làm hỏng đá thật, không phân biệt được nhiều trường hợp và đôi khi gây nguy hiểm cho người thử.
Khi nào nên mang đi giám định
Với viên đá hộ mệnh phổ thông như thạch anh, mã não, howlite, chi phí giám định thường không tương xứng với giá trị viên đá. Lúc đó, mua ở nơi ghi rõ tên khoáng vật và xử lý, giữ hoá đơn và ảnh sản phẩm là đủ.
Nên cân nhắc giám định khi viên đá được bán với giá trị cao, khi nó được giới thiệu là đá quý như ruby, sapphire, emerald, ngọc phỉ thuý, hoặc khi bạn định làm quà quan trọng và muốn kèm giấy tờ. Phòng giám định dùng các thiết bị như khúc xạ kế, kính hiển vi ngọc học, máy quang phổ để xác định khoáng vật và các dấu hiệu xử lý mà mắt thường không thấy.
Khi nhận giấy giám định, hãy đọc kỹ mục tên khoáng vật và mục xử lý; dòng chữ “tự nhiên” chỉ nói khoáng vật hình thành trong tự nhiên, chưa chắc nói viên đá chưa qua xử lý. Nếu muốn so mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi quyết định có cần giám định hay không.
Câu hỏi thường gặp
Đá nhuộm có hại cho da không?
Phần lớn đá nhuộm dùng làm trang sức không gây vấn đề khi đeo, nhưng màu có thể phai, loang ra khi gặp mồ hôi, nước nóng hoặc mỹ phẩm, đôi khi để lại vệt màu trên da hay áo. Nếu da bạn bị kích ứng kéo dài ở chỗ đeo, nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Goldstone có phải là đá tự nhiên không?
Không. Goldstone là thuỷ tinh nhân tạo có các tinh thể đồng nhỏ bên trong tạo ánh lấp lánh. Nó là một vật liệu thủ công có lịch sử riêng và rất đẹp, nhưng nên được gọi đúng là thuỷ tinh kim sa, không phải khoáng vật tự nhiên hay đá mặt trời.
Citrine nung có phải citrine giả không?
Không hẳn. Citrine nung vẫn là thạch anh, chỉ là màu vàng cam có được nhờ nung thạch anh tím thay vì hình thành tự nhiên. Thị trường coi đây là đá xử lý nhiệt. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán với tên citrine tự nhiên chưa xử lý và giá tương ứng.
Đá nhuộm có dùng làm đá hộ mệnh theo màu được không?
Được nếu bạn biết và chấp nhận. Nhiều người chọn howlite nhuộm xanh vì thích màu và giá dễ chịu. Điều nên tránh là trả tiền cho ngọc lam tự nhiên mà nhận howlite. Ngoài ra, màu nhuộm có thể phai, nên tránh phơi nắng và ngâm nước lâu.
Phép thử “đá thật thì mát, đá giả thì ấm” có đúng không?
Chỉ đúng một phần. Đá và thuỷ tinh đều dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nên cảm giác mát hơn, vì vậy phép thử này giúp loại nhựa. Nhưng nó không phân biệt được thạch anh với thuỷ tinh, hay đá tự nhiên với đá nhuộm, nên không thể dùng làm phép thử chính.
Mua đá online thì kiểm thế nào trước khi nhận?
Đọc kỹ tên khoáng vật, chữ “nhuộm”, “xử lý”, “nhân tạo” trong mô tả; xin ảnh và video quay dưới ánh sáng tự nhiên, quay cả lúc soi đèn. Khi nhận, quay video mở hàng và làm các phép thử an toàn ngay, để có căn cứ nếu cần đổi trả.