Muốn đeo một viên đá hộ mệnh rời, bạn có năm cách phổ biến: nhờ thợ bọc ổ kim loại quanh viên đá, quấn dây kim loại ôm đá mà không khoan, khoan một lỗ nhỏ để xỏ khoen, bỏ đá vào lồng lưới có thể mở ra, hoặc dán chân móc bằng keo. Mỗi cách hợp với một kiểu đá và một mức độ bền khác nhau.
Nhiều người có viên đá được tặng, được mua ở chuyến đi, hay đã chọn kỹ theo tháng sinh, theo mệnh, rồi băn khoăn không biết biến nó thành món đeo thế nào cho chắc mà không hỏng đá. Bài này so sánh năm cách, nói rõ đá nào nên tránh khoan, khi nào bọc ổ đáng công, cách quấn dây hợp với ai, cách chọn dây đeo theo trọng lượng viên đá và những gì nên nói khi đặt thợ. Phần kỹ thuật dựa trên tính chất vật liệu; ý nghĩa của viên đá thì vẫn như cũ dù bạn chọn cách nào.
Năm cách biến viên đá rời thành món đeo
Bảng dưới tóm tắt điểm khác nhau chính. Các mục sau đi sâu từng cách.
| Cách | Có đụng vào đá không | Hợp với đá | Độ bền | Đổi đá được không |
|---|---|---|---|---|
| Bọc ổ kim loại | Không khoan, ổ ôm quanh đá | Đá có hình ổn định, mặt đáy phẳng hoặc cong đều | Cao nếu thợ làm khít | Khó, phải tháo ổ |
| Quấn dây | Không | Gần như mọi hình, kể cả đá thô | Trung bình, dây có thể giãn | Được nếu tháo dây |
| Khoan lỗ | Có, lỗ nhỏ xuyên qua | Đá cứng, ít vết rạn | Cao nếu lỗ không sát mép | Không |
| Lồng lưới | Không | Đá mài nhẵn cỡ vừa lồng | Cao, đá có thể kêu lách cách | Được, rất dễ |
| Dán chân móc | Không khoan, có keo | Đá có điểm phẳng để dán | Thấp, keo có thể bong | Được nếu gỡ keo |
Nếu viên đá có giá trị kỷ niệm lớn và bạn không muốn đụng vào nó, quấn dây và lồng lưới là hai cách giữ nguyên trạng viên đá. Nếu bạn muốn một món trang sức gọn, bền lâu, bọc ổ là lựa chọn đáng cân nhắc.
Bọc ổ bằng bạc, vàng: khi nào đáng làm
Bọc ổ là cách thợ kim hoàn làm một khung kim loại ôm lấy viên đá, phổ biến nhất là ổ viền, tức một dải kim loại mỏng bao quanh rồi miết vào mép đá, và ổ chấu, tức vài chấu nhỏ giữ đá. Viên đá được giữ chắc, ít va chạm trực tiếp, và món đồ trông như trang sức hoàn chỉnh.
Cách này hợp nhất với đá đã mài thành mặt cabochon, tức mặt cong đều và đáy phẳng, hoặc đá mài có hình dạng ổn định. Đá mài thùng có hình méo, không đều thì thợ phải làm ổ theo đúng viên, tốn công hơn. Đá thô góc cạnh có thể bọc bằng ổ nhiều chấu, nhưng cần thợ có kinh nghiệm để chấu không đè lên chỗ yếu.
Khi chọn kim loại, bạc 925 phổ biến và dễ làm, nhưng xỉn đen theo thời gian, cần lau định kỳ. Vàng không xỉn nhưng chi phí cao hơn nhiều. Kim loại mạ rẻ hơn nhưng lớp mạ có thể mòn, để lộ kim loại nền. Với người có cơ địa dễ dị ứng, nên hỏi rõ kim loại nền có chứa niken không, vì niken là nguyên nhân dị ứng kim loại tiếp xúc khá phổ biến.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là mặt sau của ổ. Ổ đáy kín che hoàn toàn mặt sau viên đá, giữ đá chắc và tránh bụi bám, nhưng ánh sáng không xuyên qua được nên đá trong như thạch anh trông tối hơn. Ổ đáy hở cho ánh sáng đi qua, đá sáng hơn, đổi lại bụi và xà phòng dễ đọng vào khe giữa đá và kim loại, cần chải rửa định kỳ.
Bọc ổ đáng làm khi viên đá có kích thước vừa phải, khoảng từ móng tay út đến móng tay cái, đủ cứng để đeo lâu, và bạn muốn đeo nó thường xuyên trong nhiều năm.
Quấn dây: nhanh, không đụng vào đá
Cách làm. Người làm dùng dây kim loại mềm, uốn quanh viên đá theo kiểu lưới hoặc vòng xoắn, chừa một khoen trên đầu để xỏ dây chuyền. Đá được giữ bằng lực ép của dây, không khoan, không keo. Kỹ thuật này hay được gọi theo tên tiếng Anh là wire wrapping.
Ưu điểm. Gần như hình dạng nào cũng quấn được, kể cả đá thô có cạnh lởm chởm. Viên đá giữ nguyên trạng, nếu sau này muốn tháo ra đặt bàn chỉ cần gỡ dây. Chi phí thường thấp hơn bọc ổ.
Nhược điểm. Dây mềm có thể giãn ra sau thời gian đeo, nhất là khi va chạm, khiến đá lỏng và rơi. Dây đồng trần có thể làm da xanh nhẹ ở chỗ tiếp xúc và xỉn màu nhanh. Đầu dây cắt không kỹ có thể móc vào áo, tóc.
Nên chọn dây gì. Dây bạc hoặc dây đồng mạ phủ chống xỉn bền màu hơn dây đồng trần. Độ dày dây phải tương xứng với viên đá: viên nặng cần dây khung dày, các vòng quấn nhỏ có thể dùng dây mảnh hơn.
Kiểm tra trước khi đeo. Lắc nhẹ món đồ cạnh tai: nếu nghe tiếng đá cọ trong lưới dây, đá đang lỏng. Sờ toàn bộ mặt sau để chắc không có đầu dây chọc ra.
Khoan lỗ: rủi ro với đá có vết rạn
Khoan lỗ là cách gọn nhất về mặt thẩm mỹ: chỉ một lỗ nhỏ ở đầu viên đá, gắn một khoen hoặc chốt, viên đá gần như lộ trọn vẹn. Thợ thường khoan bằng mũi khoan phủ kim cương, khoan chậm trong nước để làm mát, vì đá nóng lên đột ngột có thể nứt.
Rủi ro lớn nhất là vết rạn sẵn có. Thạch anh hồng, thạch anh tím hay có những vết rạn bên trong; mũi khoan đi gần vết rạn có thể làm nó lan ra và tách viên đá. Đá mềm như huỳnh thạch dễ vỡ theo mặt cát khai; ngọc lam, malachite có độ xốp và khá mềm, khoan được nhưng dễ mẻ quanh lỗ. Đá quý cứng như corundum thì khoan rất lâu và tốn mũi.
Vị trí lỗ cũng quan trọng: lỗ quá sát mép để lại thành mỏng, dễ mẻ khi đeo. Thợ cẩn thận sẽ soi đèn tìm vết rạn trước khi chọn chỗ khoan, và sẽ nói thẳng nếu viên đá không nên khoan.
Có một cách trung gian là khoan nửa chừng: thợ khoan một lỗ nông không xuyên, cắm chốt kim loại có keo vào, rồi gắn khoen. Cách này hay dùng cho ngọc trai và đá tròn, giữ được mặt trước nguyên vẹn, nhưng độ bền phụ thuộc vào keo và độ sâu lỗ.
Khoan lỗ là thay đổi không đảo ngược. Nếu viên đá có giá trị kỷ niệm hoặc giá trị cao, hãy cân nhắc các cách không đụng vào đá trước.
Lồng lưới và chân móc dán keo
Hai cách này đơn giản, không cần thợ, nhưng có giới hạn riêng:
- Lồng lưới kim loại. Là một chiếc lồng nhỏ hình giọt nước hoặc hình cầu, mở ra được để bỏ viên đá mài vào. Rất tiện nếu bạn muốn thay đá theo ngày hoặc theo dịp. Hạn chế là đá có thể kêu khi đi lại và các thanh lồng che một phần viên đá.
- Chọn cỡ lồng. Đá phải lớn hơn khe hở của lồng một khoảng rõ ràng; viên nhỏ quá dễ lọt ra khi lồng bị ấn méo.
- Chân móc dán keo. Là một móc kim loại có đế phẳng, dán vào đá bằng keo hai thành phần. Cách này hay gặp ở hàng làm sẵn số lượng lớn.
- Giới hạn của keo. Keo yếu đi khi gặp nước nóng, mồ hôi, hoá chất tẩy rửa và va đập. Món dán keo nên tháo ra khi tắm, rửa bát, đi bơi.
- Bề mặt dán. Keo bám tốt trên mặt phẳng, nhám nhẹ; trên mặt đá cong bóng, diện tích tiếp xúc nhỏ nên dễ bong.
Chọn dây đeo theo trọng lượng viên đá
Một viên đá cỡ đốt ngón tay chỉ nặng vài gam, đeo bằng dây mảnh vẫn ổn. Nhưng thạch anh có tỉ trọng khoảng 2,65, nghĩa là cùng thể tích nó nặng gấp hơn hai lần rưỡi nước; một viên cỡ quả trứng chim cút đã khá nặng khi treo trên cổ cả ngày. Garnet, corundum còn nặng hơn thạch anh ở cùng kích thước.
Dây đeo nên chịu lực tốt hơn nhiều so với trọng lượng viên đá, khoá chắc, khoen nối được hàn kín thay vì chỉ bẻ khép. Với viên nặng, dây da, dây dù tết hoặc dây xích mắt to cho cảm giác chắc chắn hơn dây xích mảnh. Nên chọn độ dài để viên đá nằm trên áo hoặc giữa ngực, không đung đưa va vào cạnh bàn khi cúi người.
Trẻ em không nên đeo dây cổ có mặt đá khi ngủ hay khi chơi không có người lớn, vì nguy cơ siết cổ và hóc. Người lớn tuổi nên chọn khoá to, dễ cài, và dây có điểm đứt an toàn nếu bị kéo mạnh.
Đặt thợ làm: cần nói gì
Khi mang viên đá tới thợ bạc hay người làm trang sức thủ công, những thông tin sau giúp bạn nhận được đúng món mình muốn:
- Cho thợ biết tên khoáng vật nếu bạn biết, và viên đá đã qua xử lý hay chưa; đá nhuộm, đá ổn định nhựa cần tránh nhiệt khi làm.
- Nói rõ bạn có chấp nhận khoan hay không. Nếu không, yêu cầu phương án bọc ổ hoặc quấn dây.
- Nói cách bạn sẽ đeo: hằng ngày hay chỉ dịp đặc biệt, có làm việc tay chân, có hay vận động không.
- Hỏi kim loại dùng làm ổ và dây, nhất là khi bạn có cơ địa dị ứng.
- Hỏi thợ đã soi vết rạn chưa và có rủi ro gì với viên đá này không.
- Thống nhất cách xử lý nếu đá bị mẻ, nứt trong lúc làm, trước khi giao đá.
Nếu bạn chưa có viên đá rời và muốn mua sẵn món đã bọc, hãy xem kỹ ảnh mặt sau của món đồ: ổ khít, chấu đều, không vết keo tràn là dấu hiệu gia công tốt.
Câu hỏi thường gặp
Đá mài nhẵn hình méo có bọc ổ được không?
Được, nhưng thợ phải làm ổ theo đúng hình viên đá, tốn công hơn so với đá mài cabochon chuẩn. Một số thợ chọn ổ nhiều chấu cho viên méo vì chấu linh hoạt hơn ổ viền. Hãy mang viên đá tới để thợ xem trực tiếp thay vì gửi ảnh.
Quấn dây đồng có làm xanh da không?
Có thể. Đồng trần phản ứng với mồ hôi và không khí, tạo lớp xỉn và có thể để lại vệt xanh nhạt trên da. Vệt này rửa được bằng xà phòng. Nếu không thích, chọn dây bạc, dây đồng có lớp phủ chống xỉn hoặc phủ một lớp sơn bóng trong lên dây.
Khoan lỗ có làm giảm giá trị viên đá không?
Với đá phổ thông như thạch anh, mã não, một lỗ nhỏ đúng chỗ ít ảnh hưởng tới giá trị sử dụng. Với đá quý hoặc mẫu sưu tầm, khoan lỗ thường làm giảm giá trị khi bán lại, vì người mua ưa viên nguyên vẹn. Nếu không chắc, hãy chọn cách không đụng vào đá.
Đá hộ mệnh đeo cổ có cần tháo khi tắm không?
Nên tháo, nhất là món dán keo, đá xốp như ngọc lam, malachite và món bằng bạc. Xà phòng, dầu gội, nước nóng làm keo yếu, đá xốp bám cặn và bạc xỉn nhanh hơn. Món bọc ổ bằng vàng với đá cứng chịu được hơn, nhưng tháo ra vẫn giúp món đồ bền lâu.
Có nên đeo nhiều viên đá hộ mệnh trên cùng một dây?
Được, miễn là tổng trọng lượng vừa phải và các viên không cọ vào nhau liên tục. Đá cứng như thạch anh sẽ làm xước đá mềm hơn nếu chúng va nhau suốt ngày. Có thể chèn hạt chặn hoặc treo cách xa nhau trên dây để hạn chế cọ xát.
Tự quấn dây ở nhà có khó không?
Kiểu quấn đơn giản có thể tự làm với kìm mũi tròn, kìm cắt và cuộn dây mềm sau vài lần tập. Khó nhất là giữ đá thật chặt và xử lý gọn các đầu dây. Nên tập với đá rẻ trước khi quấn viên đá quan trọng của mình.