Phần lớn aquamarine xanh dương đang bán đã được nung ở nhiệt độ vừa phải để loại bớt sắc vàng, biến beryl xanh ngả lục thành xanh dương sạch hơn; màu sau nung ổn định và đá vẫn là beryl tự nhiên. Đây là cách xử lý lâu đời, được giới kinh doanh đá màu coi là thông lệ, tương tự việc nung ruby hay sapphire.
Điều đáng lo không nằm ở việc nung, mà ở những trường hợp khác: đá có màu do chiếu xạ dễ phai, đá được lấp nứt bằng nhựa, hoặc người bán khẳng định "chưa nung" mà không có căn cứ. Bài này giải thích nung aquamarine là làm gì, màu có bền không, loại beryl Maxixe là gì, phòng giám định ghi chú ra sao, các xử lý khác cần biết và những câu nên hỏi khi mua.
Nung aquamarine là làm gì với viên đá
Như đã nói ở phần nguồn gốc màu, sắt trong aquamarine tồn tại ở hai trạng thái: một trạng thái cho sắc xanh lơ, trạng thái kia cho sắc vàng. Khi hai sắc cùng có mặt, đá trông xanh ngả lục. Nung đá ở nhiệt độ vài trăm độ C trong lò có kiểm soát làm phần tạo sắc vàng thay đổi, sắc vàng yếu đi, còn sắc xanh lơ ở lại. Kết quả là viên đá chuyển từ xanh lục nhạt sang xanh dương.
Quá trình này không thêm chất gì vào đá, không phủ màu lên bề mặt. Nó chỉ thay đổi trạng thái của những nguyên tử sắt vốn đã có sẵn bên trong. Nhiệt độ dùng cho aquamarine thấp hơn nhiều so với nung ruby hay sapphire, và người làm nghề thường nung đá thô hoặc đá đã mài sơ trước khi đánh bóng hoàn thiện, vì nhiệt có thể làm nứt rộng những vết nứt sẵn có.
Không phải viên nào cũng hợp để nung. Beryl vàng thuần hoặc đá gần như không có sắt sẽ không thành aquamarine đẹp. Đá có nhiều bao thể lỏng có nguy cơ vỡ vì chất lỏng giãn nở khi gặp nhiệt. Người nung phải chọn đá, và tỉ lệ hỏng là một phần chi phí của nghề. Cũng vì vậy, những viên trong, ít bao thể mới thường được đưa vào lò, còn đá nhiều nứt hay được giữ nguyên màu ngả lục để làm hạt vòng hoặc mặt trứng.
Đá đã nung có phải là đá giả không
Vẫn là beryl tự nhiên. Viên đá hình thành trong lòng đất, được khai thác, chỉ thay đổi màu bằng nhiệt. Thành phần, độ cứng, tỉ trọng, cấu trúc tinh thể không đổi. Điều này khác hẳn với aquamarine tổng hợp được nuôi trong phòng thí nghiệm hay thuỷ tinh giả đá.
Được thị trường chấp nhận rộng rãi. Trong ngành đá màu quốc tế, nung aquamarine được coi là xử lý phổ biến và ổn định. Nhiều quy tắc ứng xử của các hiệp hội đá quý yêu cầu người bán công bố xử lý khi được hỏi hoặc ghi rõ trên hoá đơn, nhưng không coi đó là gian lận.
Ảnh hưởng tới giá trị ở đá cao cấp. Với viên lớn, màu đẹp, giấy giám định ghi không có dấu hiệu nung có thể được trả cao hơn, giống quy luật ở ruby và sapphire. Tuy vậy với aquamarine, khác biệt này nhỏ hơn nhiều vì nung khó phát hiện và quá phổ biến.
Điều không chấp nhận được là nói sai. Một viên nung được bán như "tự nhiên chưa qua xử lý" là thông tin sai lệch. Cách an toàn là hiểu rằng aquamarine xanh dương sạch mà không có giấy thì nên được coi như có thể đã nung.
Màu sau khi nung có bền không
Với aquamarine nung thông thường, câu trả lời là bền. Màu sau nung không phai dưới ánh sáng sinh hoạt, không mất khi rửa nước, không đổi theo năm tháng trong điều kiện đeo và bày bình thường. Đây là lý do việc nung được giới kinh doanh coi là ổn định: người mua không phải chăm sóc gì khác so với đá chưa nung.
Màu có thể đổi nếu đá gặp nhiệt độ cao trở lại, chẳng hạn khi thợ kim hoàn hàn sửa nhẫn mà không tháo đá ra, hoặc khi đá bị ném vào lửa. Vì thế khi mang nhẫn đi sửa, bạn nên dặn thợ tháo viên đá trước khi hàn, vừa tránh đổi màu vừa tránh nứt vì sốc nhiệt.
Ánh nắng mạnh kéo dài, chẳng hạn bày đá sát cửa kính hướng tây suốt nhiều năm, ít gây hại cho màu aquamarine nung, nhưng vẫn làm đá và đế nóng lên. Nếu bày tinh thể lớn trên kệ, chỗ có ánh sáng gián tiếp vẫn là lựa chọn hợp lý, vừa giữ đá vừa giữ đồ gỗ, vải lót xung quanh.
Khác biệt lớn về độ bền nằm ở một nhóm khác: beryl được làm đậm màu bằng chiếu xạ, sẽ nói ở phần tiếp theo.
Beryl Maxixe: xanh đậm rực mà phai dần
Maxixe là tên một mỏ ở Brazil, nơi từ đầu thế kỷ hai mươi người ta tìm thấy beryl xanh đậm như mực, đậm hơn hẳn aquamarine thông thường. Không lâu sau, người mua nhận ra màu của chúng phai đi khi để ngoài ánh sáng. Nguyên nhân là màu này không đến từ sắt mà từ những tâm màu do bức xạ tạo ra trong tinh thể, vốn kém bền với ánh sáng và nhiệt.
Về sau, người ta biết rằng có thể tạo ra màu kiểu Maxixe bằng cách chiếu xạ một số loại beryl. Đá loại này có sắc xanh hơi ngả tím, khác với xanh lơ của aquamarine. Dưới kính lưỡng sắc, hướng màu đậm của chúng cũng khác aquamarine, đây là một trong những dấu hiệu phòng giám định dùng để nhận ra.
Beryl kiểu Maxixe không phổ biến ở thị trường vật phẩm phong thủy, nhưng bạn nên biết để cảnh giác khi gặp một viên aquamarine nhỏ mà xanh đậm bất thường, giá lại mềm. Nếu nghi ngờ, có thể hỏi người bán có cam kết màu không đổi, hoặc yêu cầu giám định. Một cách tự kiểm đơn giản, dù mất thời gian, là chụp ảnh viên đá trên nền trắng, để đá dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp một vài tuần rồi chụp lại cùng điều kiện để so.
Phòng giám định nói gì về aquamarine đã nung
Khác với ruby hay sapphire, nơi nung để lại những dấu vết bao thể đặc trưng dưới kính hiển vi, aquamarine nung ở nhiệt độ thấp thường không để lại dấu hiệu rõ ràng. Vì vậy nhiều phòng giám định không kết luận được một viên aquamarine đã nung hay chưa. Trên giấy, bạn có thể gặp những cách ghi như "không phát hiện dấu hiệu xử lý", "có thể đã xử lý nhiệt", hoặc một ghi chú chung rằng aquamarine thường được nung.
Hiểu đúng câu chữ rất quan trọng. "Không phát hiện dấu hiệu xử lý" khác với "chưa qua xử lý": câu đầu nói rằng các phép thử của phòng không thấy dấu vết, không khẳng định viên đá chưa từng vào lò. Người bán đôi khi rút gọn câu này thành "đá chưa nung có giấy", và đó là cách hiểu quá đà.
Ngược lại, chiếu xạ kiểu Maxixe, lấp nứt bằng nhựa hay phủ màng thì phòng giám định thường phát hiện được bằng thiết bị phổ biến. Nếu bạn mua viên đá giá trị cao, giấy giám định có ích nhất ở chỗ loại trừ những xử lý kém bền này và xác nhận đúng tên khoáng vật, hơn là trả lời câu hỏi nung hay không nung.
Các xử lý khác có thể gặp ở aquamarine
Ngoài nung, aquamarine ít bị xử lý hơn nhiều loại đá khác, nhưng vẫn có vài trường hợp nên biết, nhất là ở hạt vòng và đá giá rẻ.
- Lấp nứt bằng dầu hoặc nhựa: dùng cho đá có vết nứt chạm bề mặt, giúp vết nứt khó thấy hơn. Phổ biến ở ngọc lục bảo, ít hơn ở aquamarine, nhưng có ở hạt vòng và đá phẩm cấp thấp. Chất lấp có thể khô, đục dần theo thời gian.
- Nhuộm màu: hầu như chỉ gặp ở nguyên liệu đục, nhiều nứt, dùng làm hạt vòng hoặc chip. Màu đọng ở lỗ khoan và vết nứt là dấu hiệu dễ thấy.
- Phủ màng: phủ lớp mỏng lên mặt đáy viên mài giác để màu đậm hơn. Ít gặp, nhưng có; lớp phủ có thể trầy khi lau mạnh.
- Đá ghép: dán một lớp aquamarine mỏng lên thạch anh hoặc thuỷ tinh, hoặc ghép hai lớp không màu kẹp lớp keo xanh. Nhìn ngang thân viên đá dưới kính lúp có thể thấy đường keo.
- Chiếu xạ: tạo màu kiểu Maxixe như đã nói, màu kém bền.
Khi nghe người bán nói "đá tự nhiên", hãy hỏi tiếp "có xử lý gì không". Hai câu này trả lời hai việc khác nhau: tự nhiên nói về nguồn gốc, xử lý nói về những gì đã làm với viên đá sau khi khai thác.
Hỏi người bán về xử lý thế nào cho rõ
Những câu hỏi dưới đây ngắn, lịch sự và giúp bạn có câu trả lời ghi được thành văn bản, phòng khi cần đổi trả.
- Hỏi tên khoáng vật đầy đủ ghi trên hoá đơn: beryl, biến loại aquamarine, thay vì chỉ "đá xanh biển".
- Hỏi thẳng: đá có nung không, có chiếu xạ không, có lấp nứt hay phủ màng không. Người bán có hiểu biết sẽ trả lời rằng aquamarine thường được nung và màu ổn định.
- Nếu người bán nói "chưa nung", hỏi căn cứ: có giấy giám định không, giấy ghi chính xác câu gì.
- Với màu đậm bất thường, hỏi người bán có cam kết màu không phai không, và nếu phai thì xử lý ra sao.
- Với hạt vòng, hỏi có nhuộm hoặc tẩm không, xin xem cận lỗ khoan.
- Đề nghị ghi các thông tin trên vào hoá đơn hoặc tin nhắn xác nhận đơn hàng.
Người bán đàng hoàng không ngại những câu hỏi này. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để quen với cách một món hàng được mô tả đầy đủ trước khi hỏi người bán khác.
Câu hỏi thường gặp
Aquamarine chưa nung có đẹp hơn aquamarine đã nung không?
Không nhất thiết. Đá chưa nung thường có sắc ngả lục, còn đá nung có xanh dương sạch hơn. Viên chưa nung có màu xanh dương đẹp tự nhiên thì hiếm và được trả cao hơn, nhưng chuyện đẹp hay không vẫn tuỳ từng viên và sở thích người mua.
Tự nung aquamarine ở nhà để đổi màu có được không?
Không nên. Nung cần lò có kiểm soát nhiệt độ và tốc độ tăng giảm nhiệt; làm bằng bếp gas hay lò nướng dễ làm đá nứt vỡ vì sốc nhiệt hoặc đổi sang màu không mong muốn. Việc này nên để người có chuyên môn và thiết bị.
Làm sao biết viên aquamarine của mình có phải loại chiếu xạ dễ phai?
Dấu hiệu là màu xanh đậm như mực, hơi ngả tím, xuất hiện ở viên nhỏ và giá mềm. Phòng giám định nhận ra loại này khá dễ. Tự theo dõi bằng cách chụp ảnh trước và sau vài tuần để dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp cũng giúp phát hiện phai màu.
Đá nung thì có cần bảo quản khác đá chưa nung không?
Không. Aquamarine nung có độ cứng, độ bền và độ ổn định màu như đá chưa nung trong điều kiện sử dụng bình thường. Chỉ cần tránh nhiệt độ cao như khi hàn sửa trang sức, và tránh sốc nhiệt như ngâm nước đá ngay sau khi phơi nóng.
Giấy giám định ghi có thể đã xử lý nhiệt thì đá có kém giá trị không?
Câu ghi này phản ánh thực tế là nung aquamarine rất phổ biến và khó phát hiện. Phần lớn aquamarine trên thị trường đều ở tình trạng như vậy, nên giá đã tính sẵn điều này. Điều quan trọng hơn là giấy xác nhận đúng tên khoáng vật và không có xử lý kém bền.
Aquamarine lấp nứt bằng nhựa có cần chú ý gì khi dùng?
Đá lấp nứt nên tránh máy làm sạch siêu âm, hơi nước nóng và dung môi mạnh như axeton, vì chúng có thể đẩy chất lấp ra hoặc làm chất lấp đục đi. Lau bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ và khăn mềm là đủ.