Voi cõng bình là mẫu trang trí cát tường gốc Trung Hoa, thường gọi là "thái bình hữu tượng", nghĩa đen là "thái bình có điềm", dựa trên hai lối chơi chữ đồng âm: chữ "bình" (cái bình) đọc như "bình" trong bình an, thái bình; chữ "tượng" vừa là con voi vừa là hình tượng, điềm báo. Ghép lại, một con voi cõng chiếc bình được hiểu là lời chúc cho cảnh đời yên ổn, thuận hoà.
Vì cách hiểu dựa trên chữ nghĩa chứ không dựa trên niềm tin tôn giáo, voi cõng bình dễ được nhiều gia đình đón nhận, hay xuất hiện ở phòng khách và làm quà tân gia. Bài này giải thích gốc chữ của mẫu, các vật hay đặt trên lưng voi và cách hiểu từng loại, các chi tiết đáng xem trên tượng, rồi cách chọn cỡ, chỗ bày và giữ phần bình khỏi rơi vỡ.
Gốc chữ của "thái bình hữu tượng"
Mỹ thuật cát tường Trung Hoa có thói quen dùng hình ảnh có tên đọc gần với một chữ mang nghĩa tốt: con dơi đọc gần "phúc", con cá đọc gần "dư", con hươu đọc gần "lộc". Voi cõng bình đi theo đúng lối ấy. Trong tiếng Hán, chữ chỉ cái bình và chữ "bình" trong "thái bình" đồng âm; chữ chỉ con voi lại cũng là chữ "tượng" trong "hiện tượng, khí tượng", mang nghĩa điềm, dấu hiệu.
Câu "thái bình hữu tượng" vì thế đọc được hai tầng: tầng hình là "con voi cõng bình", tầng chữ là "thái bình đã có điềm". Mẫu này xuất hiện nhiều trong đồ trang trí cung đình và nhà quyền quý Trung Hoa thời cận đại, bằng đồng, men cloisonné, gốm sứ, ngọc, rồi theo đồ mỹ nghệ và tranh ảnh đi vào nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam.
Biết gốc chữ giúp bạn hiểu vì sao trên lưng voi phải là một cái bình chứ không phải vật khác, và vì sao không cần gán thêm những công năng như hút tài lộc hay hoá giải điều gì. Đây là một lời chúc bằng hình ảnh, giống như câu chúc "bình an" viết thành một món đồ để bày. Người Việt vốn quen với lối chúc qua đồng âm, như tranh cá chép với chữ "dư", nên đọc mẫu voi cõng bình theo cách này khá tự nhiên.
Các vật hay gặp trên lưng voi và cách hiểu
Bên cạnh chiếc bình kinh điển, người làm hàng còn đặt nhiều vật khác lên lưng voi. Bảng dưới ghi cách hiểu phổ biến, dựa nhiều vào lối chơi chữ hoặc biểu tượng quen thuộc:
| Vật trên lưng voi | Hình dáng thường gặp | Cách hiểu theo quan niệm | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Bình, lọ có nắp | Bình bầu, bình cổ cao, có nắp đậy | Thái bình, bình an theo đồng âm | Nắp rời dễ rơi, nên có chốt |
| Bình cắm hoa | Bình miệng mở, có hoa sen, mẫu đơn đúc liền | Bình an kèm phú quý, thanh cao | Hoa đúc liền dễ gãy cánh |
| Hồ lô | Quả bầu hai bầu trên yên | Hồ lô gắn với "phúc lộc" theo đồng âm và sự tròn đầy | Hồ lô có miệng hở dễ đọng bụi |
| Đĩa, chậu chở ngọc châu | Đĩa nông đựng viên cầu | Của báu, sự đủ đầy | Viên cầu rời dễ lăn mất |
| Đài sen, bảo tháp | Toà sen, tháp nhiều tầng | Gắn với biểu tượng Phật giáo | Nên bày ở chỗ trang trọng |
| Thỏi vàng, túi tiền | Nguyên bảo, bao tải nhỏ | Mong muốn làm ăn đủ đầy | Kiểu dáng thương mại, không thuộc mẫu cổ |
Nếu bạn muốn giữ đúng tinh thần "thái bình hữu tượng", hãy chọn tượng có chiếc bình rõ ràng trên lưng. Các biến thể khác vẫn đẹp và có ý riêng, chỉ là chúng không còn mang lối chơi chữ gốc. Người bán đôi khi gọi chung mọi con voi chở vật trên lưng là "voi thái bình", bạn có thể hỏi lại cho rõ. Riêng mẫu voi chở đài sen hay bảo tháp mang biểu tượng Phật giáo; nếu chọn mẫu này, nên bày ở chỗ cao ráo, trang trọng, không đặt gần thùng rác, cửa nhà vệ sinh hay dưới gầm bàn.
Những chi tiết đáng xem trên tượng voi cõng bình
Tấm yên và khăn phủ. Bình không đặt trực tiếp trên lưng voi mà trên một tấm yên hoặc khăn phủ có tua rua, hoa văn mây, hoa. Ở tượng làm kỹ, khăn phủ có nếp gấp mềm, viền tua rõ từng sợi; tượng làm vội thì khăn phẳng như tấm ván.
Chỗ nối bình với yên. Bình có thể đúc liền với thân voi hoặc là chi tiết rời cắm vào lỗ trên yên. Bình rời tiện lau chùi và vận chuyển, nhưng cần khớp chặt. Lắc nhẹ tượng để kiểm bình có lung lay không.
Tỷ lệ bình và voi. Bình quá to so với thân voi làm tượng nặng đầu, dễ đổ; bình quá nhỏ trông lạc lõng. Ở mẫu truyền thống, bình thường cao khoảng nửa thân voi.
Dáng vòi. Voi cõng bình phần lớn có vòi buông hoặc cuộn nhẹ, dáng đi điềm tĩnh, phù hợp ý nghĩa thái bình. Mẫu vòi vút cao cũng có, mang vẻ vui tươi hơn.
Chất liệu và màu. Cloisonné, tức men khảm trên nền đồng có viền kim loại chia ô, là chất liệu cổ điển của mẫu này. Ngày nay có thêm đồng mạ vàng, sứ vẽ lam, bột đá sơn nhiều màu, ngọc nhỏ để bàn.
Chọn cỡ và chỗ bày voi cõng bình
Vì có thêm phần bình trên lưng, tượng voi cõng bình thường cao hơn voi thường cùng chiều dài. Bạn có thể chọn theo các bước sau:
- Chọn vị trí trước: kệ chính phòng khách, hai bên tủ trưng bày, bàn console ở lối vào hay bàn làm việc.
- Đo chiều cao trống phía trên, nhớ tính đến đỉnh bình hoặc đỉnh hoa cắm trên bình.
- Nếu bày một đôi, chọn hai con quay mặt vào nhau theo kiểu đối xứng, đặt hai bên một vật trung tâm như bình hoa, đồng hồ hay ảnh gia đình.
- Nếu bày một con, đặt ở chỗ nhìn thấy ngay khi bước vào phòng, có khoảng trống quanh tượng để chiếc bình nổi lên.
- Với tượng lớn bằng đồng, kiểm tải trọng mặt kệ; với tượng sứ, đặt xa mép và xa lối đi.
- Làm quà tân gia, chọn cỡ vừa phải, có hộp và đế, để người nhận dễ tìm chỗ bày trong nhà mới.
Hướng đầu voi quay ra cửa hay quay vào trong là chỗ mỗi trường phái nói một kiểu. Với voi cõng bình, nhiều người chọn để voi nhìn ra không gian chung của phòng, vì đó là góc nhìn đẹp nhất của tấm yên và chiếc bình.
Phối voi cõng bình với nội thất nhà Việt
Trong phòng khách kiểu truyền thống với sập gụ, tủ chè, bộ bàn ghế gỗ chạm, đôi voi cõng bình bằng đồng hun hoặc sứ vẽ lam đặt trên mặt tủ chè, hai bên một bình hoa hay một chiếc đỉnh nhỏ là bố cục quen thuộc. Màu đồng trầm và màu lam dịu đều hợp với gỗ sẫm, không tranh với các đồ chạm xung quanh.
Với căn hộ hiện đại tông trắng, xám, gỗ sáng, một con voi cõng bình men trắng, men ngọc nhạt hoặc đồng trơn ít hoa văn sẽ hoà hơn tượng mạ vàng cầu kỳ. Đặt voi trên kệ console ở lối vào, bên cạnh một chậu cây nhỏ và chiếc đèn bàn, tạo được điểm nhìn ấm mà không làm không gian rối.
Ở văn phòng, phòng giám đốc, voi cõng bình cỡ vừa đặt trên tủ hồ sơ thấp phía sau bàn làm việc, hoặc trên bàn tiếp khách, là cách bày nhiều người chọn. Tránh đặt quá nhiều linh vật cùng lúc trên một mặt tủ: một đôi voi cõng bình đứng riêng, có khoảng trống, trông sang hơn khi chen với tỳ hưu, thiềm thừ, cóc vàng. Nếu muốn bày nhiều món, chia chúng ra các mặt kệ khác nhau theo chủ đề.
Có nên cắm hoa, bỏ đồ vào bình trên lưng voi
Phần lớn chiếc bình trên lưng tượng voi là đồ trang trí, không được làm để chứa nước. Bình bằng bột đá, resin hay đồng đúc liền thường có lòng nông hoặc bịt kín; đổ nước vào có thể ngấm vào thân tượng, làm sơn phồng, đồng xỉn loang từ bên trong. Nếu muốn có hoa, bạn có thể cắm vài cành hoa khô, hoa giấy nhỏ, hoặc đặt một ống nghiệm thuỷ tinh nhỏ có nước vào trong lòng bình để hoa tươi không chạm trực tiếp vào thân.
Một số gia đình có tập quán bỏ vào bình vài đồng xu, ít gạo hay giấy đỏ ghi lời chúc. Đây là nếp riêng của từng nhà, không phải điều kiện để tượng "có ý nghĩa". Nếu làm, hãy chọn vật khô, sạch và định kỳ lấy ra lau bình, vì gạo để lâu có thể hút ẩm, sinh mọt và thu hút côn trùng.
Với bình có nắp, đậy nắp giúp bình khỏi đọng bụi. Bình không nắp nên được úp khăn mỏng khi dọn nhà, sơn sửa, để bụi vữa không rơi vào lòng bình, nơi rất khó làm sạch.
Giữ phần bình khỏi rơi vỡ và hỏi gì khi mua
Chiếc bình trên lưng là chi tiết dễ hỏng nhất của mẫu tượng này. Khi lau, hãy giữ thân voi bằng một tay và lau bình bằng tay kia, không nhấc cả tượng lên bằng cách cầm bình. Với bình rời, nên dùng một ít sáp dính hoặc đất sét dính dành cho đồ trưng bày đặt vào chân bình để bình không trượt khi có rung lắc, nhất là ở nhà gần đường lớn hay nhà cao tầng.
Khi chuyển nhà hoặc gửi đi xa, tháo bình rời ra gói riêng, đánh dấu để khỏi lẫn giữa hai con của một đôi. Bình đúc liền thì quấn xốp quanh cổ bình và chèn kín thùng. Mở thùng nhận hàng nên quay video để có căn cứ nếu bình bị vỡ trong quá trình vận chuyển.
Trước khi mua, hỏi người bán: bình đúc liền hay rời, chất liệu thân và bình, chiều cao tính tới đỉnh bình, cân nặng, cách đóng gói. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so các kiểu yên, bình và cỡ trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Thái bình hữu tượng nghĩa là gì?
Câu này nghĩa đen là "thái bình có điềm". Nó dựa trên lối chơi chữ: cái bình đồng âm với chữ bình trong thái bình, còn chữ tượng vừa chỉ con voi vừa chỉ điềm báo. Vì vậy hình con voi cõng bình được dùng như một lời chúc yên ổn.
Voi cõng bình khác voi thường thế nào về ý nghĩa?
Voi thường được hiểu là vững chãi, điềm tĩnh, hiền hoà. Voi cõng bình thêm lớp nghĩa chúc thái bình, bình an nhờ lối chơi chữ đồng âm. Cả hai đều là biểu tượng văn hoá, không gắn với cam kết gì về tài lộc.
Có thể đổ nước cắm hoa tươi vào bình trên lưng voi không?
Phần lớn không nên, vì bình là đồ trang trí, nước có thể ngấm vào thân tượng làm hỏng sơn hay đồng. Nếu muốn cắm hoa tươi, đặt một ống thuỷ tinh nhỏ có nước vào trong lòng bình, hoặc dùng hoa khô.
Một đôi voi cõng bình nên đặt thế nào?
Cách phổ biến là đặt hai con đối xứng hai bên một vật trung tâm, quay mặt hơi vào nhau hoặc cùng nhìn ra phía trước. Hai con nên cùng cỡ, cùng màu và được đặt trên một trục ngang để trông cân đối.
Voi cõng bình có hợp làm quà tân gia không?
Khá hợp, vì ý nghĩa chúc bình an dễ hiểu, không phụ thuộc tuổi hay mệnh của người nhận. Nên chọn cỡ vừa phải, chất liệu ít vỡ, có hộp và hướng dẫn bảo quản để người nhận dễ dùng.
Voi chở đài sen, bảo tháp có bày như voi cõng bình được không?
Hai mẫu này mang biểu tượng Phật giáo, nên được bày ở chỗ trang trọng, sạch sẽ, không đặt ở sàn nhà hay phòng tắm. Chúng không thuộc mẫu thái bình hữu tượng gốc, dù cũng được bán chung trong nhóm tượng voi.