Cách vệ sinh thiềm thừ bột đá an toàn nhất là phủi bụi khô hằng tuần bằng chổi lông mềm, vài tháng làm sạch sâu một lần bằng khăn ẩm vắt kiệt và tăm bông, tuyệt đối không ngâm nước hay dùng hoá chất tẩy mạnh. Thiềm thừ khó lau hơn nhiều tượng khác vì lưng phủ nốt sần, miệng có khe ngậm xu, chân có kẽ ngón và đế thường là đống xu hay bắp cải nhiều khe.
Lau sai cách là lý do phổ biến nhất khiến thiềm thừ bột đá xuống cấp sớm: khăn thô quẹt mòn đỉnh nốt sần, nước đọng trong khe làm phồng sơn, chất tẩy rửa làm mờ lớp phủ. Bài này hướng dẫn chọn dụng cụ, trình tự lau hằng tuần và làm sạch sâu, cách xử lý từng vùng khó và các vết bẩn hay gặp như khói nhang, dầu mỡ, sáp nến.
Vì sao thiềm thừ bám bụi nhanh hơn tượng khác
Bề mặt lưng thiềm thừ được tạo hình mô phỏng da cóc: hàng chục, có khi hàng trăm nốt sần lớn nhỏ, giữa các nốt là rãnh nông. Mỗi rãnh là một chỗ bụi đọng lại. Tượng mặt trơn như rùa hay thỏi vàng chỉ cần quẹt khăn một lượt; thiềm thừ thì khăn chỉ chạm được đỉnh nốt, bụi trong rãnh vẫn còn nguyên.
Thiềm thừ cũng thường được đặt thấp, gần cửa, theo quan niệm phổ biến. Chỗ thấp gần lối vào chính là nơi bụi đường bay vào nhiều nhất. Ở cửa hàng, bụi còn trộn với hơi ẩm, dầu mỡ từ không khí, bám thành lớp dính nếu để lâu.
Lớp sơn bột đá, đặc biệt là sơn mờ, có độ nhám nhẹ giữ bụi tốt hơn mặt kính hay mặt kim loại. Nếu thêm việc đặt gần bàn thờ có thắp nhang, khói nhang sẽ phủ một lớp mỏng khiến bụi bám chắc hơn và làm tượng ngả màu theo thời gian.
Hiểu những điều này giúp bạn chọn lịch lau hợp lý: thiềm thừ đặt gần cửa hay ở cửa hàng cần phủi bụi thường hơn con đặt trong tủ kính.
Bộ dụng cụ nên có
Không cần đồ chuyên dụng đắt tiền. Phần lớn dụng cụ dưới đây có sẵn trong nhà hoặc mua dễ ở cửa hàng tạp hoá, văn phòng phẩm:
- Chổi lông mềm bản to: loại cọ phủ phấn trang điểm hoặc cọ quét bụi máy tính, lông mịn, không rụng. Đây là dụng cụ chính.
- Cọ vẽ nhỏ đầu tròn: để luồn vào khe miệng, kẽ chân, khe giữa các đồng xu ở đế.
- Quả bóp thổi bụi: loại dùng lau ống kính máy ảnh, thổi bụi ra khỏi rãnh mà không chạm vào sơn.
- Tăm bông: chấm nước hoặc lau khô ở những chỗ nhỏ.
- Khăn sợi nhỏ (microfiber): hai chiếc, một để lau ẩm, một để lau khô.
- Chậu nước ấm và nước rửa chén dịu: chỉ vài giọt trong một chậu nước, dùng cho làm sạch sâu.
- Khăn bông dày trải bàn: đặt tượng lên khi lau để tránh trượt và va.
Không nên dùng bàn chải đánh răng lông cứng, miếng rửa chén, giấy nhám hay khăn lau bếp có sợi thô. Những thứ này quẹt mòn đỉnh nốt sần, để lại vệt trắng của bột đá lộ ra dưới lớp sơn.
Lau định kỳ hằng tuần: năm phút
Việc phủi bụi đều đặn quan trọng hơn làm sạch sâu. Bụi mới chỉ đậu nhẹ trên bề mặt, phủi là đi; để lâu mới bám dính.
- Rửa và lau khô tay để mồ hôi, dầu tay không dính lên tượng.
- Nhấc tượng bằng hai tay, một tay đỡ đáy, đặt lên khăn bông. Nếu đồng xu rời, lấy ra để riêng.
- Dùng quả bóp thổi bụi trong rãnh lưng, khe miệng, kẽ chân trước.
- Dùng chổi lông mềm phủi theo chiều từ đầu xuống đuôi, rồi từ trên xuống đế, để bụi rơi xuống chứ không dồn lên.
- Dùng cọ nhỏ xử lý khe miệng và kẽ đế.
- Lau mặt kệ chỗ đặt tượng, đặt tượng và đồng xu lại đúng vị trí.
Với tượng trong tủ kính, có thể giãn ra hai đến bốn tuần một lần. Với tượng ở quầy cửa hàng hoặc gần cửa, mỗi tuần một lần là hợp lý.
Làm sạch sâu vài tháng một lần
Khi bụi đã bám dính, có vệt bẩn hoặc tượng trông xỉn màu, đến lúc làm sạch sâu. Chọn ngày khô ráo để tượng khô nhanh.
- Phủi bụi khô thật kỹ như các bước hằng tuần. Bước này loại phần lớn bụi để khi lau ẩm không tạo thành bùn trong rãnh.
- Pha vài giọt nước rửa chén dịu vào chậu nước ấm. Nhúng khăn sợi nhỏ, vắt thật kiệt đến khi khăn chỉ còn hơi ẩm.
- Lau từng vùng nhỏ, đi theo đường cong của thân. Với rãnh lưng, dùng tăm bông chấm nước xà phòng loãng lăn dọc rãnh.
- Thay khăn sạch nhúng nước trong, vắt kiệt, lau lại một lượt để bỏ xà phòng.
- Lau khô ngay bằng khăn khô, rồi để tượng ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt, ít nhất vài giờ cho hơi ẩm trong khe bay hết.
- Chỉ đặt tượng lại kệ khi đáy và khe miệng đã khô hẳn.
Không xịt nước trực tiếp, không rửa dưới vòi, không ngâm. Tượng rỗng ruột có lỗ ở đáy, nước lọt vào bên trong rất lâu khô và có thể làm sơn phồng từ trong ra.
Chất nên dùng và chất nên tránh
Lớp sơn phủ là phần nhạy cảm nhất của thiềm thừ bột đá. Bảng dưới gom những chất người ta hay định dùng và mức độ an toàn với lớp sơn.
| Chất | Nên dùng? | Lý do |
|---|---|---|
| Nước ấm sạch | Có, với khăn vắt kiệt | An toàn nếu không để đọng |
| Nước rửa chén dịu pha loãng | Có, vài giọt | Tẩy dầu nhẹ, không hại sơn |
| Nước lau kính, chất tẩy đa năng | Không | Chứa dung môi, kiềm làm mờ lớp bóng |
| Cồn, rượu mạnh | Hạn chế, thử chỗ khuất | Có thể làm mềm, mờ một số loại sơn |
| Giấm, chanh | Không | Axit có thể ăn vào bột canxi cacbonat nếu sơn có vết nứt |
| Nước tẩy javel | Tuyệt đối không | Làm phai màu, hỏng lớp phủ |
| Dầu bóng, sáp đánh đồ gỗ | Không | Để lại lớp dính, bám bụi nhiều hơn |
Điểm đáng chú ý là giấm và chanh. Bột đá có thành phần chính là canxi cacbonat, chất phản ứng với axit. Khi lớp sơn còn nguyên, axit loãng ít ảnh hưởng; nhưng nếu có vết rạn nhỏ, axit thấm vào sẽ làm vật liệu bên dưới yếu đi.
Xử lý vết bẩn khó
Khói nhang làm ố vàng. Lau bằng khăn ẩm có nước rửa chén pha loãng, lặp lại vài lần, mỗi lần lau khô. Ố đã ngấm vào lớp sơn thì không lau hết được; khi đó dặm lại màu hoặc chấp nhận vẻ cũ.
Dầu mỡ ở tượng gần bếp. Dùng nước ấm hơi nóng tay pha nước rửa chén, lau nhiều lượt nhẹ. Không chà mạnh. Sau khi sạch, cân nhắc đổi chỗ đặt.
Sáp nến nhỏ giọt. Để sáp cứng hẳn, dùng mảnh nhựa mỏng như thẻ cũ cạy nhẹ phần sáp nổi. Phần mỏng còn lại lau bằng khăn ấm. Không dùng dao kim loại.
Vết băng keo, nhãn dán. Đặt khăn ấm lên vài phút cho keo mềm, bóc từ từ. Keo còn sót dùng chút dầu ăn trên tăm bông lăn nhẹ, rồi lau sạch dầu bằng nước rửa chén.
Mốc ở tượng đặt chỗ ẩm. Lau bằng khăn ẩm có nước rửa chén, lau khô kỹ, phơi chỗ thoáng. Nếu mốc ăn vào lớp sơn thành đốm, cần dặm lại; quan trọng hơn là chuyển tượng ra chỗ khô ráo.
Tẩy uế, khai quang theo tập quán: lưu ý riêng cho bột đá
Nhiều gia đình có nếp lau rửa vật phẩm mới mua trước khi bày, gọi là tẩy uế, đôi khi kèm nghi thức khai quang. Có nhà dùng nước sạch, có nhà dùng nước pha muối, rượu gừng hoặc nước ngũ vị hương. Đây là tập quán, cách làm khác nhau theo vùng và theo gia đình, không có cách nào là bắt buộc.
Với thiềm thừ bột đá, lưu ý quan trọng là không ngâm tượng. Một số hướng dẫn truyền miệng bảo ngâm tượng trong nước muối hoặc rượu qua đêm; với đá tự nhiên điều đó có thể không sao, nhưng với bột đá sơn phủ, chất lỏng thấm qua vết rạn nhỏ, lỗ đáy, và muối kết tinh lại khi khô làm phồng sơn.
Nếu gia đình muốn giữ nếp, có thể thấm chất lỏng vào khăn mềm, vắt kiệt rồi lau nhẹ lên thân tượng, sau đó lau lại bằng khăn ẩm nước sạch và lau khô. Với rượu, nên thử trước ở đáy tượng xem lớp sơn có bị mờ không.
Phần nghi lễ, nếu có, bạn theo nếp gia đình và địa phương. Không cần mời người làm lễ hay chi thêm tiền chỉ vì nghe lời khuyên rằng vật phẩm "phải" được làm lễ mới dùng được.
Cất giữ thiềm thừ khi tạm không bày
Có lúc bạn cần cất thiềm thừ đi: sửa nhà, chuyển chỗ, đổi cách bày theo mùa hoặc nhận thêm tượng mới. Cất đúng cách giúp tượng giữ nguyên tình trạng khi lấy ra bày lại.
Trước khi cất, làm sạch sâu và để khô hoàn toàn, vì bụi và hơi ẩm bị đóng kín trong hộp nhiều tháng sẽ thành vết ố khó lau. Lấy đồng xu rời ra, gói riêng trong túi giấy nhỏ, để cùng hộp với tượng để khỏi thất lạc.
Bọc tượng bằng giấy mềm không in màu hoặc vải cotton sạch trước, rồi mới bọc màng bóng khí bên ngoài. Màng nhựa áp trực tiếp lên sơn trong thời gian dài, nhất là chỗ nóng, có thể dính vào lớp phủ và để lại vết. Chèn kín khoảng trống trong hộp để tượng không xê dịch.
Chọn chỗ cất khô, thoáng, không nắng, không sát tường ẩm. Gác xép mái tôn nóng hầm hay gầm cầu thang ẩm thấp đều không tốt cho lớp sơn. Đặt hộp nằm ngang trên kệ chắc, không xếp đồ nặng đè lên.
Ghi chú bên ngoài hộp là tượng bột đá, dễ vỡ, có đồng xu bên trong. Khi lấy ra, mở bọc ở chỗ thoáng, để tượng làm quen nhiệt độ phòng một lúc rồi mới phủi bụi và bày lại.
Câu hỏi thường gặp
Có rửa thiềm thừ bột đá dưới vòi nước được không?
Không nên. Nước chảy mạnh đọng trong rãnh lưng, khe miệng và có thể lọt vào lòng tượng qua lỗ đáy. Hơi ẩm bên trong khô rất chậm, lâu ngày làm sơn phồng, bong. Dùng khăn ẩm vắt kiệt và tăm bông là đủ sạch.
Bao lâu nên lau thiềm thừ một lần?
Phủi bụi khô hằng tuần với tượng ở cửa hàng hoặc gần lối vào, hai đến bốn tuần với tượng trong tủ kính. Làm sạch sâu bằng khăn ẩm khoảng vài tháng một lần hoặc khi thấy bụi bám dính, vết bẩn khó phủi.
Lau bằng khăn khô có làm trầy sơn không?
Khăn sợi nhỏ mềm, sạch thì không. Khăn thô, khăn đã dính cát bụi hoặc lau quá mạnh mới gây trầy, nhất là ở đỉnh các nốt sần. Phủi bụi bằng chổi lông mềm trước rồi mới dùng khăn sẽ an toàn hơn.
Thiềm thừ để gần bàn thờ bị ố vàng có lau sạch được không?
Lớp khói nhang mới bám thì lau được bằng nước rửa chén pha loãng. Ố đã lâu năm thường ngấm vào lớp phủ, lau chỉ giảm bớt. Muốn trắng sáng như mới cần dặm hoặc phủ lại sơn, có thể nhờ thợ sơn tượng.
Có nên đánh bóng thiềm thừ bằng dầu hay sáp không?
Không nên. Dầu và sáp đánh đồ gỗ để lại lớp dính trên sơn bột đá, làm bụi bám nhiều hơn và khó lau về sau. Nếu muốn tượng bóng lại, cách đúng là phủ thêm một lớp sơn bóng trong chuyên dụng.
Ngâm thiềm thừ bột đá trong nước muối để tẩy uế được không?
Không nên ngâm. Nước muối thấm qua vết rạn và lỗ đáy, muối kết tinh khi khô làm phồng và bong sơn. Nếu gia đình theo nếp này, thấm nước muối vào khăn vắt kiệt rồi lau nhẹ, sau đó lau lại bằng nước sạch và lau khô.