Tỳ hưu đồng sẫm màu dần là phản ứng tự nhiên của đồng với không khí; còn những đốm xanh lục, xanh lam nổi lên ở kẽ vảy, gốc sừng thường là dấu hiệu bề mặt bị ẩm, dính mồ hôi hoặc muối lâu ngày. Hai hiện tượng này xử lý khác nhau, và cách xử lý còn phụ thuộc vào lớp mặt của con tượng: đồng trần đánh bóng, đồng phủ sơn bóng, đồng hun giả cổ hay đồng mạ vàng.
Sai lầm phổ biến nhất là đem chanh, giấm, me hay kem đánh bóng chà lên mọi con tượng đồng. Với đồng trần, cách ấy làm sáng nhanh nhưng dễ để lại vệt loang. Với đồng hun hay đồng phủ bóng, nó lột mất chính lớp màu mà xưởng đã làm. Bài này đi từ bước nhận diện lớp mặt tới cách làm sạch kẽ chi tiết và giữ màu lâu.
Vì sao đồng sẫm màu và vì sao nổi đốm xanh
Đồng để ngoài không khí sẽ tạo trên bề mặt một lớp oxit mỏng, ban đầu làm mất ánh sáng bóng, sau đó ngả nâu, rồi nâu sẫm. Khí có lưu huỳnh (từ khói bếp, khói nhang, một số chất tẩy rửa) làm lớp này sẫm nhanh hơn, có khi đen. Đây là lớp màu tự nhiên, không làm đồng yếu đi; nhiều người còn cố ý giữ nó vì vẻ trầm.
Đốm xanh là chuyện khác. Khi bề mặt đồng thường xuyên ẩm, lại có muối (mồ hôi tay, hơi biển, nước lau có chất tẩy), đồng phản ứng tạo ra các muối đồng màu xanh lục hoặc xanh lam, dân gian gọi chung là gỉ xanh. Chúng hay tụ ở kẽ vảy, kẽ móng, gốc sừng, những chỗ nước đọng lại và khó lau khô.
Phần lớn đốm xanh trên tượng mới chỉ nằm ở bề mặt, lau đúng cách là hết. Cần để ý hơn khi thấy bột xanh nhạt, mịn như phấn, tái xuất hiện ngay cả sau khi đã lau sạch và để khô: đó thường là dấu hiệu muối clorua đã ăn sâu vào kẽ. Trường hợp này nên giữ tượng ở nơi khô ráo, lau định kỳ và nếu là món quý thì hỏi thợ đồng có kinh nghiệm.
Một nguyên nhân hay bị bỏ qua là chính việc lau bằng khăn ướt rồi để đó. Nước đọng trong kẽ chi tiết, gặp thời tiết nồm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam, là điều kiện lý tưởng cho đốm xanh hình thành.
Nhận diện lớp mặt trước khi lau
Hãy xác định con tượng của bạn thuộc loại nào trước khi chạm vào bất kỳ chất tẩy nào. Nếu không chắc, hỏi lại người bán hoặc thử ở chỗ khuất dưới đáy.
| Lớp mặt | Dấu hiệu nhận biết | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|---|
| Đồng trần đánh bóng | Ánh kim sáng, sờ thấy mặt kim loại, hơi để lại vết vân tay | Lau khô, có thể đánh bóng nhẹ bằng kem chuyên cho đồng | Ngâm nước lâu, để ướt kẽ chi tiết |
| Đồng phủ sơn bóng | Bóng đều như có lớp kính mỏng, vết tay ít bám | Lau bụi, lau ẩm bằng nước xà phòng loãng rồi lau khô | Kem đánh bóng, giấm, chanh, giấy nhám |
| Đồng hun giả cổ | Màu nâu, đen hoặc xanh đều có chủ ý, phần nổi sáng hơn phần chìm | Chổi mềm, khăn khô, phủ sáp mỏng | Mọi chất có tính axit hoặc mài mòn |
| Đồng mạ vàng | Màu vàng tươi đều, không có vân kim loại | Khăn mềm khô, lau nhẹ | Kem đánh bóng, cọ mạnh, chất tẩy |
Với ba loại sau, mục tiêu là giữ lớp mặt, không phải làm sáng kim loại. Chỉ riêng đồng trần mới có thể đánh bóng lại nhiều lần, và ngay cả khi đó bạn cũng nên chọn mức độ vừa phải để không làm mòn nét chạm.
Làm sạch kẽ vảy, sừng, móng mà không mất màu
Quy trình dưới đây áp dụng cho hầu hết tượng đồng để bàn, an toàn với cả lớp phủ bóng và lớp hun:
- Phủi bụi khô trước bằng chổi lông mềm, ví dụ chổi trang điểm hoặc cọ vẽ cũ. Bụi khô bị cọ ướt sẽ thành bùn mịn bám vào kẽ.
- Pha một bát nước ấm với vài giọt xà phòng rửa chén loại dịu. Không dùng nước tẩy, nước rửa kính có amoniac hay chất tẩy có clo.
- Nhúng bàn chải đánh răng lông mềm, vẩy cho gần ráo rồi chải nhẹ theo chiều vảy, từng vùng nhỏ. Tăm bông giúp với các kẽ quá hẹp như miệng, mắt, giữa các móng.
- Lau lại bằng khăn mềm thấm nước sạch, vắt kỹ, để loại hết xà phòng.
- Lau khô ngay bằng khăn cotton khô, rồi dùng máy sấy tóc ở chế độ mát thổi vào các kẽ sâu cho thật khô.
- Với đốm xanh còn sót ở đồng trần, chấm một chút kem đánh bóng chuyên cho đồng bằng tăm bông, xoay nhẹ đúng chỗ, lau sạch và lau khô.
- Khi tượng đã khô hẳn, có thể phủ một lớp sáp bảo vệ kim loại thật mỏng bằng khăn mềm, để vài phút rồi đánh nhẹ cho đều.
Cả quy trình chỉ mất chừng mười lăm phút với con tượng cỡ để bàn. Làm vài tháng một lần, hoặc khi thấy bụi bám rõ, là đủ cho hầu hết gia đình.
Chanh, giấm, me, kem đánh răng: dùng được không
Chanh, giấm, me. Chúng đều có tính axit, hoà tan lớp oxit rất nhanh nên đồng trần sáng lên trông thấy. Nhưng axit cũng lột lớp hun, ăn mòn lớp phủ bóng ở mép, và nếu không rửa, lau khô kỹ thì để lại vệt loang hồng nhạt khó đều màu lại. Chỉ nên cân nhắc với đồng trần, và chỉ khi bạn chấp nhận màu đồng mới hoàn toàn.
Kem đánh răng, baking soda. Đây là chất mài mòn, dù nhẹ. Trên mặt phẳng lớn thì ít thấy hại, nhưng trên vảy, bờm, nét chạm nhỏ của tỳ hưu, chà nhiều lần sẽ làm tù nét. Bột còn đọng trong kẽ cũng khó rửa sạch.
Nước rửa chén dịu và nước ấm. An toàn với mọi lớp mặt, đủ để loại bụi, dầu tay và phần lớn đốm xanh bề mặt. Đây nên là lựa chọn đầu tiên.
Kem đánh bóng chuyên cho đồng. Hiệu quả với đồng trần, nhưng chỉ dùng ở chỗ cần, lượng nhỏ, và tránh mọi bề mặt hun hay mạ.
Giữ màu lâu: chỗ đặt và thói quen nhỏ
Chỗ đặt ảnh hưởng tới màu đồng nhiều hơn bạn nghĩ. Tránh đặt tượng sát cửa sổ hướng biển, ngay trên chậu cây tưới hằng ngày, cạnh bếp nấu hay cạnh bát hương có khói liên tục. Không khí ẩm, hơi dầu mỡ và khói đều khiến bề mặt sẫm hoặc bám bẩn nhanh.
Vào mùa nồm, nếu nhà có máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, đặt tượng trong phòng đó. Khi thấy bề mặt đọng hơi nước, lau khô ngay bằng khăn mềm thay vì để tự khô. Với tượng trong tủ kính, một túi hút ẩm nhỏ ở góc tủ giúp ích đáng kể.
Hạn chế cầm vào tượng bằng tay trần, nhất là khi tay vừa ăn đồ chua, mặn hay vừa thoa kem. Nhiều gia đình có thói quen xoa đầu tỳ hưu theo quan niệm "nuôi" linh vật; nếu bạn giữ thói quen ấy, hãy lau tay khô sạch trước và thỉnh thoảng lau lại đầu tượng.
Lớp sáp bảo vệ mỏng, phủ lại sau mỗi lần làm sạch, là cách đơn giản nhất để làm chậm cả xỉn màu lẫn đốm xanh mà không thay đổi vẻ ngoài của tượng.
Khi dọn nhà hay cất tượng một thời gian, bọc tượng bằng giấy mềm không in, cho vào túi vải hoặc hộp có gói hút ẩm, tránh túi ni lông kín vì hơi nước đọng bên trong. Lúc lấy ra, để tượng ở nhiệt độ phòng vài giờ rồi mới lau, tránh hơi nước ngưng tụ trên mặt đồng lạnh. Thói quen nhỏ này đặc biệt có ích với những ai chuyển từ nơi khô sang vùng ẩm, ví dụ từ Lâm Đồng về TP Hồ Chí Minh vào mùa mưa.
Lớp phủ bóng bong từng mảng: xử lý ra sao
Nếu tượng của bạn có lớp sơn phủ bóng trong suốt, sau vài năm có thể thấy những mảng màu khác nhau: chỗ còn phủ thì giữ màu cũ, chỗ lớp phủ đã bong thì đồng bên dưới sẫm đi hoặc nổi đốm. Nhìn kỹ sẽ thấy đường mép mảng như bản đồ. Đây là lý do nhiều người thấy tượng "bị loang" mà không rõ vì sao.
Tự sửa phần này ở nhà khá khó. Đánh bóng chỗ bong thì không đều với chỗ còn phủ; dùng dung môi tẩy hết lớp phủ cũ thì cần thông gió tốt, găng tay và kinh nghiệm, nhất là với tượng nhiều kẽ. Lựa chọn hợp lý cho đa số gia đình là chấp nhận một màu chung bằng cách làm sạch nhẹ và phủ sáp toàn thân để màu dịu lại, hoặc mang tượng tới thợ đồng để tẩy và phủ lại cả con.
Khi mang đi, hãy nói rõ bạn muốn giữ màu gì: sáng như mới, hun nâu hay để màu tự nhiên. Thợ sẽ chọn cách xử lý theo yêu cầu ấy, và bạn tránh được chuyện nhận về một con tượng sáng choang trong khi mình thích màu trầm.
Quan niệm "tắm" tỳ hưu và chuyện làm sạch thực tế
Trong dân gian có nhiều cách nói về việc tẩy uế hoặc "tắm" tỳ hưu: rửa bằng nước sạch, nước muối, nước có hoa, phơi dưới trăng. Đây là tập quán mang tính tín ngưỡng, mỗi gia đình, mỗi vùng làm khác nhau, không có cách nào bắt buộc. Nếu bạn muốn làm theo nếp nhà, hãy cân nhắc chất liệu.
Với tượng đồng, nước muối là thứ nên tránh, vì muối chính là nguyên nhân tạo đốm xanh. Ngâm tượng trong nước lâu cũng không có lợi, nhất là tượng rỗng có lòng đổ cát hoặc thạch cao, vì nước ngấm vào trong rồi rỉ ra dần. Nếu muốn giữ ý nghĩa của nghi thức, nhiều người chọn lau tượng bằng khăn ẩm nước sạch, có thể thả vài cánh hoa vào bát nước, rồi lau khô thật kỹ.
Phơi trăng, đặt cạnh cửa sổ ban đêm không hại đồng, chỉ cần tránh sương đọng và mưa hắt. Như vậy, phần tập quán và phần bảo quản có thể đi cùng nhau mà không làm hỏng con tượng.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đồng bị đen có phải đồng kém chất lượng không?
Không. Đồng sẫm hay đen dần là phản ứng tự nhiên với oxy và khí lưu huỳnh trong không khí, xảy ra với mọi loại đồng thật. Màu đen nhanh hơn ở nơi có khói bếp, khói nhang. Đây không phải dấu hiệu đồng giả hay đồng kém.
Đốm xanh trên tỳ hưu đồng có độc không?
Muối đồng màu xanh không nên để dính vào miệng hay mắt, nên sau khi lau đốm xanh bạn rửa tay bằng xà phòng. Với tiếp xúc thông thường khi trưng bày, rủi ro thấp. Nhà có trẻ nhỏ nên đặt tượng ngoài tầm với.
Có nên dùng chanh để làm sáng tỳ hưu đồng không?
Chỉ nên cân nhắc với đồng trần không có lớp hun hay phủ, và khi bạn chấp nhận màu đồng mới hoàn toàn. Axit của chanh lột lớp màu, dễ để lại vệt loang nếu không rửa và lau khô kỹ. Với tượng hun hay phủ bóng thì không nên dùng.
Làm sao biết tượng có lớp sơn phủ bóng?
Tượng phủ bóng có độ bóng đều như một lớp kính mỏng, vết tay ít bám, khi lớp phủ bong sẽ thấy mép mảng màu khác. Thử một giọt nước ở chỗ khuất: trên lớp phủ nước đọng thành giọt tròn rõ hơn so với đồng trần.
Bao lâu nên làm sạch tỳ hưu đồng một lần?
Phủi bụi khô vài tuần một lần là đủ. Làm sạch bằng nước xà phòng loãng mỗi vài tháng hoặc khi thấy bụi bám rõ. Ở nhà gần biển hay mùa nồm kéo dài, nên kiểm tra kẽ vảy thường hơn để phát hiện đốm xanh sớm.
Tỳ hưu đồng mạ vàng bị xỉn thì làm thế nào?
Lớp mạ vàng rất mỏng nên chỉ lau nhẹ bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm nước sạch, rồi lau khô. Không dùng kem đánh bóng hay chất tẩy. Nếu lớp mạ đã mòn lộ đồng bên dưới, cần nhờ thợ mạ lại chứ không tự đánh được.