Tượng voi đá quý để bàn thường được tạc từ thạch anh (trắng, tím, hồng, tóc), mã não, mắt hổ, obsidian hoặc ngọc; chọn được món tốt nghĩa là biết đúng tên khoáng vật, biết đá có bị nhuộm, ép hay thay bằng thuỷ tinh hay không, và biết đá đó chịu va chạm, chịu nắng đến đâu. Những điều này có thể kiểm bằng đặc tính khoáng vật thật như độ cứng, tỉ trọng, kiểu tạp chất, chứ không dựa vào lời quảng cáo về "năng lượng".
Voi đá quý hầu hết ở cỡ nhỏ, từ vài phân đến một gang tay, vì khối đá tự nhiên lớn và đồng màu rất hiếm. Chúng được mua làm vật để bàn, quà tặng hay sưu tầm. Bài này đi qua các loại đá hay gặp, các dấu hiệu nghi đá xử lý, khi nào nên đi giám định, và cách giữ những con voi nhỏ ấy luôn đẹp.
Các loại đá thường dùng tạc voi để bàn
Bảng dưới ghi đặc tính khoáng vật phổ biến của từng loại đá, giúp bạn hình dung độ bền và điểm cần để ý. Độ cứng theo thang Mohs: số càng cao càng khó xước.
| Loại đá | Bản chất | Độ cứng Mohs | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng, tím, hồng | Silica kết tinh | Khoảng 7 | Thạch anh tím có thể phai màu nếu phơi nắng lâu; dễ bị thay bằng thuỷ tinh |
| Thạch anh tóc, mắt hổ | Thạch anh có bao thể sợi khoáng | Khoảng 7 | Sợi tóc tự nhiên không đều; mắt hổ có ánh lụa đổi theo góc |
| Mã não | Chalcedony, silica vi tinh thể, vân dải | Khoảng 6,5 đến 7 | Rất hay được nhuộm màu xanh, đỏ, tím sặc sỡ |
| Obsidian | Thuỷ tinh núi lửa tự nhiên | Khoảng 5 đến 5,5 | Giòn, dễ mẻ cạnh; vết vỡ dạng vỏ sò rất sắc |
| Ngọc nephrite | Khoáng vật nhóm amphibole dạng sợi | Khoảng 6 đến 6,5 | Dai, khó vỡ; hay bị nhầm với serpentine mềm hơn |
| Ngọc jadeite (phỉ thuý) | Khoáng vật nhóm pyroxene | Khoảng 6,5 đến 7 | Có loại tẩm nhựa, nhuộm màu; món giá trị cao nên có giấy giám định |
Nhiều tượng voi bán dưới tên "ngọc" thực chất là serpentine, cẩm thạch nhuộm hay thạch anh nhuộm xanh. Đây không hẳn là lừa đảo nếu người bán ghi đúng tên; vấn đề chỉ nảy sinh khi tên gọi và giá tiền không khớp với bản chất đá. Vì thế việc đầu tiên khi mua là hỏi tên khoáng vật cụ thể, không dừng ở chữ "đá phong thủy". Một mẹo nhỏ: chụp ảnh tên đá người bán ghi trong tin nhắn, để sau này có căn cứ nếu kết quả giám định khác.
Dấu hiệu nghi đá nhuộm, đá ép hay thuỷ tinh
Màu quá đều, quá rực. Đá tự nhiên hiếm khi đồng màu tuyệt đối trên cả một khối tạc. Mã não xanh lá tươi như kẹo, thạch anh xanh dương đậm đều khắp là những màu thường gặp ở đá nhuộm.
Màu tụ ở vết rạn. Soi đèn pin, nếu thấy màu đậm hơn dọc theo các vết rạn nhỏ hoặc chân lỗ khoan, đó là dấu hiệu thuốc nhuộm đã ngấm theo đường nứt.
Bọt khí tròn. Thuỷ tinh đúc giả thạch anh thường có bọt khí tròn nhỏ, đường xoáy như mật ong. Thạch anh tự nhiên có bao thể dạng mảng, vân mây, tinh thể nhỏ, hiếm khi là bọt tròn hoàn hảo.
Nhẹ bất thường và ấm nhanh. Bột đá ép trộn keo nhẹ hơn đá tự nhiên cùng cỡ, cầm một lúc thấy ấm lên nhanh. Đá tự nhiên mát tay lâu hơn. Đây là phép thử tham khảo, không thay giám định.
Đường khuôn. Tượng đúc từ thuỷ tinh hay resin có thể còn vệt khuôn mờ chạy dọc lưng hoặc bụng. Tượng tạc từ đá có vết mài, vết khắc không đều ở chỗ khuất.
Khi nào nên giám định và giám định thế nào
Với món voi đá cỡ nhỏ, giá trị vừa phải, các dấu hiệu bên trên thường đủ để bạn quyết định. Khi món đồ có giá trị cao hoặc được giới thiệu là ngọc phỉ thuý, bạn nên làm thêm các bước sau:
- Hỏi người bán có giấy kiểm định của một phòng giám định đá quý độc lập không, và tên khoáng vật ghi trên giấy là gì.
- Đối chiếu kích thước, cân nặng, màu trên giấy với món thật đang cầm.
- Nếu không có giấy, thoả thuận trước với người bán về việc mang đi giám định và quyền trả lại nếu kết quả khác mô tả.
- Tại phòng giám định, các phép đo phổ biến là tỉ trọng, chiết suất, soi phóng đại và phân tích quang phổ để phát hiện tẩm nhựa, nhuộm màu.
- Giữ giấy giám định cùng hoá đơn, chụp ảnh món đồ cạnh giấy để sau này dễ đối chiếu.
Phần lớn tượng voi đá để bàn không cần đi giám định. Nhưng với các món được rao là "ngọc phỉ thuý loại A", "thạch anh nguyên khối hiếm", thì giấy giám định là cách duy nhất biến lời rao thành thông tin có thể kiểm.
Khối đá quyết định dáng voi và cỡ voi
Khác với đồng hay gỗ, thợ tạc đá quý phải đi theo khối đá có sẵn. Một khối thạch anh trong đẹp hiếm khi to, lại hay có vết rạn bên trong, nên voi thạch anh thường nhỏ, dáng khối gọn, vòi sát thân hoặc tì xuống đế, tai áp vào đầu. Dáng này không chỉ để tiết kiệm đá mà còn để tránh những phần mảnh dễ gãy theo mặt rạn tự nhiên.
Vì thế, khi thấy một con voi đá quý có vòi vươn dài, ngà nhọn tách rời, chân thon cao, bạn nên nhìn kỹ hơn. Có thể đó là tay nghề rất cao trên một khối đá tốt, cũng có thể đó là vật liệu dễ đúc như thuỷ tinh, resin, bột đá ép. Soi đèn vào chỗ nối vòi với đầu, chân với thân: vết rạn chạy ngang qua những chỗ mảnh này là điểm yếu, sớm muộn cũng dễ gãy khi va.
Cỡ tượng cũng liên quan tới giá theo cách không tuyến tính. Một khối đá đủ lớn, đồng màu, ít rạn để tạc con voi to gấp đôi thường khó kiếm hơn rất nhiều so với hai khối nhỏ. Nếu ngân sách có hạn, một con voi nhỏ từ đá đẹp thường đáng giữ hơn một con voi lớn từ đá nhiều rạn, đục màu hay đã phải nhuộm để che khuyết điểm.
Màu đá và cách hiểu theo quan niệm
Nhiều người chọn màu đá theo ngũ hành của tuổi mình: xanh lá cho mệnh Mộc, đỏ tím cho mệnh Hoả, vàng nâu cho mệnh Thổ, trắng cho mệnh Kim, đen xanh đậm cho mệnh Thuỷ. Đây là cách phối màu theo quan niệm, bạn có thể tham khảo nếu thấy vui, không có cơ sở để nói màu đá thay đổi vận may của ai.
Một tiêu chí khác bền hơn là màu đá hợp với chỗ đặt. Voi thạch anh trắng trong trẻo hợp bàn làm việc sáng, nội thất trắng xám. Voi mã não vân nâu, mắt hổ ánh vàng nâu hợp bàn gỗ sẫm. Voi obsidian đen bóng nổi bật trên nền sáng. Voi ngọc xanh dịu hợp kệ gỗ tự nhiên, bên cạnh cây xanh.
Vân và tạp chất tự nhiên là "dấu vân tay" của mỗi khối đá. Một con voi thạch anh có vệt mây, có vết bông bên trong không phải là kém; ngược lại, khối hoàn toàn trong vắt không một vệt nào lại là lúc bạn nên nghĩ tới khả năng thuỷ tinh. Hãy coi tạp chất như phần riêng làm món đồ của bạn khác mọi món khác.
Đặt tượng voi đá ở đâu cho an toàn
Tượng đá nhỏ nhưng nặng so với cỡ, lại giòn hơn kim loại. Vài điều nên nhớ khi chọn chỗ bày:
- Đặt trên mặt bàn có lót nỉ hoặc khay gỗ, tránh để đá trực tiếp trên mặt kính dễ xước cả hai.
- Tránh bậu cửa sổ nắng chiều: thạch anh tím, thạch anh hồng có thể nhạt màu khi phơi nắng lâu, đá nhuộm cũng phai nhanh.
- Khối đá trong suốt, bóng, có mặt cong không nên đặt nơi nắng chiếu trực tiếp lên vật dễ cháy, vì có thể tập trung ánh sáng.
- Với obsidian và đá giòn, tránh mép bàn hay chỗ hay đặt cặp, túi; một cú va nhẹ có thể làm mẻ vòi, tai.
- Nhà có trẻ nhỏ, tượng voi đá mini dễ bị cầm chơi và đánh rơi; đặt cao hoặc trong tủ kính.
Về hướng đầu voi, có người quay ra cửa, có người quay vào trong, tuỳ quan niệm. Trên bàn làm việc, đặt voi nhìn ra phía trước bàn là bố cục nhiều người thấy dễ chịu nhất. Nếu bày nhiều con voi đá khác màu, hãy xếp theo một hàng có khoảng cách đều, hoặc gom thành một nhóm trên một khay gỗ nhỏ; cách này vừa gọn mắt vừa giúp bạn nhấc cả khay ra khi lau bàn mà không phải cầm từng con.
Lau rửa và cất giữ voi đá quý
Phần lớn tượng thạch anh, mã não, mắt hổ có thể rửa bằng nước ấm với vài giọt xà phòng dịu, dùng bàn chải lông mềm chải các kẽ vòi, chân, rồi tráng sạch và lau khô bằng khăn cotton. Với ngọc nephrite, jadeite cũng làm tương tự. Tránh ngâm lâu, đặc biệt với đá đã nhuộm hay tẩm nhựa: nước nóng và xà phòng mạnh có thể làm màu loang hoặc lớp tẩm bị đục.
Có tập quán ngâm đá trong nước muối hột hay để dưới ánh trăng, ánh nắng để "tẩy uế, nạp năng lượng". Đây là quan niệm tâm linh của một số người. Nếu bạn muốn làm theo nếp nhà, nên biết rằng muối có thể đọng tinh thể trong các khe đá, mài mòn bề mặt đá mềm, còn nắng gắt làm phai một số loại thạch anh. Một cách nhẹ nhàng hơn là rửa nước sạch rồi để khô nơi thoáng.
Khi cất, bọc riêng từng con trong túi vải mềm, không để các tượng đá chạm nhau trong hộp, vì đá cứng sẽ làm xước đá mềm hơn. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so tên đá và cỡ trước khi chọn món phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Voi thạch anh tự nhiên và voi thuỷ tinh khác nhau thế nào?
Thạch anh tự nhiên thường có vệt mây, bông, tạp chất dạng mảng, cầm mát tay lâu và khó xước. Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, đường xoáy, có khi còn vệt khuôn. Món giá trị cao nên đi giám định để chắc chắn.
Voi mã não màu xanh lá tươi có phải đá thật không?
Thường là mã não thật nhưng đã được nhuộm màu, vì mã não xanh lá tự nhiên rực như vậy rất hiếm. Nhuộm không làm đá thành giả, nhưng người bán nên ghi rõ và giá cần tương xứng với đá đã xử lý.
Voi obsidian có dễ vỡ không?
Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, độ cứng khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs, khá giòn. Rơi xuống nền gạch hay va vào cạnh cứng dễ mẻ, vỡ thành mảnh sắc. Nên đặt trên lót mềm, xa mép bàn và xa tầm tay trẻ nhỏ.
Có nên đặt voi thạch anh tím ở bậu cửa sổ không?
Không nên nếu chỗ đó có nắng chiếu lâu. Thạch anh tím có thể nhạt màu dần dưới ánh nắng mạnh. Đặt ở chỗ có ánh sáng gián tiếp vẫn đủ để đá ánh lên mà giữ được màu.
Ngâm tượng voi đá vào nước muối có hại không?
Với đá cứng như thạch anh, ngâm ngắn thường không sao nếu rửa sạch muối sau đó. Với đá mềm, đá nhuộm hay tẩm nhựa, muối có thể đọng trong khe, mài mòn bề mặt hoặc làm loang màu. Rửa nước sạch là cách an toàn hơn.
Tượng voi ngọc có cần giấy giám định không?
Với món nhỏ giá vừa phải, không bắt buộc. Với món được rao là ngọc phỉ thuý tự nhiên giá cao, giấy giám định của một phòng độc lập giúp bạn biết đá có bị tẩm nhựa, nhuộm màu hay không trước khi trả tiền.