Thử nước muối dựa vào tỉ trọng: hổ phách nặng khoảng 1,05 đến 1,1 lần nước nên nổi trong nước muối đậm, còn thuỷ tinh, đá và phần lớn nhựa nặng sẽ chìm. Thử đèn UV dựa vào phát quang: hổ phách thường phát sáng xanh trắng nhạt dưới đèn cực tím bước sóng dài, hổ phách xanh Dominica phát xanh lam rất mạnh.
Hai phép thử này an toàn vì không làm hỏng món đồ nếu làm đúng, và dụng cụ rẻ, dễ mua. Nhưng chúng chỉ loại được một phần hàng giả: copal và vài loại nhựa nhẹ vẫn qua được cả hai. Bài này hướng dẫn từng bước, cách đọc kết quả cho đúng, và những trường hợp nên dừng tự thử, chuyển sang giám định.
Vì sao nước muối và tia cực tím phân biệt được
Mỗi vật liệu có tỉ trọng riêng, tức nặng gấp bao nhiêu lần cùng thể tích nước. Nước ngọt có tỉ trọng 1; hổ phách khoảng 1,05 đến 1,1 nên chìm chậm trong nước ngọt. Khi hoà nhiều muối, tỉ trọng nước tăng lên khoảng 1,15 đến 1,2, lúc đó hổ phách nổi lên. Thuỷ tinh có tỉ trọng khoảng 2,5, thạch anh khoảng 2,65, nhiều loại nhựa đúc từ 1,15 trở lên, nên đều chìm.
Phát quang là hiện tượng vật liệu hấp thụ tia cực tím, thứ mắt người không thấy, rồi phát ra ánh sáng nhìn thấy được. Hổ phách chứa các hợp chất hữu cơ có khả năng này, nên dưới đèn cực tím nó phát sáng xanh trắng hoặc xanh lam, mức độ tuỳ vùng và tuổi. Thuỷ tinh và nhiều loại nhựa phát quang yếu hoặc khác màu.
Hai phép thử bổ sung cho nhau. Nước muối loại được thứ quá nặng; đèn cực tím cho thêm thông tin về bản chất vật liệu và giúp phát hiện vùng keo, vùng lấp, lớp phủ. Không phép nào riêng lẻ đủ để kết luận, nhưng kết hợp cùng quan sát bằng kính lúp, chúng loại được phần lớn hàng giả thô.
Trước khi thử, nên biết món mình đang cầm là loại gì: hạt rời, chuỗi có dây, mặt dây bọc bạc, khối bày có đế dán. Mỗi loại cho phép làm đến đâu khác nhau. Hạt rời thử được cả hai; chuỗi nên tháo vài hạt; món gắn kim loại chỉ soi đèn; khối có đế dán thì soi đèn và quan sát, không ngâm nước vì keo đế có thể bong. Chuẩn bị thêm một kính lúp 10x và một đèn pin trắng, vì nhiều khi chính những gì nhìn thấy bên trong mới là thông tin quyết định.
Thử nước muối từng bước
Chuẩn bị một cốc thuỷ tinh trong, nước sạch, muối ăn, thìa khuấy. Chỉ thử với hạt rời hoặc món không gắn kim loại, không gắn keo, không có lỗ khoan chứa không khí kín.
- Đổ khoảng 250 ml nước ấm vào cốc. Nước ấm giúp muối tan nhanh hơn, nhưng để nguội về nhiệt độ phòng trước khi thả hổ phách.
- Hoà muối từ từ, khuấy đều, cho tới khi muối gần như không tan thêm và còn lắng một ít dưới đáy. Thông thường cần khoảng 3 đến 4 thìa canh muối cho lượng nước này; thiếu muối là nguyên nhân hay gặp nhất khiến hổ phách thật vẫn chìm.
- Thả món cần thử nhẹ nhàng vào cốc. Đợi vài giây cho bọt khí bám trên bề mặt tách ra.
- Đọc kết quả: nổi lên mặt hoặc lơ lửng gần mặt là phù hợp với hổ phách hoặc copal; chìm hẳn xuống đáy gần như chắc không phải hổ phách.
- Vớt ra, rửa lại bằng nước sạch, lau khô ngay. Muối khô đọng lại có thể làm bề mặt mờ và hỏng dây xâu.
Đừng thử cả chuỗi còn dây chun, dây cước hay khoá kim loại; khoá làm chìm, dây chun ngấm muối nhanh hỏng. Tháo vài hạt hoặc nhờ người bán thử giúp. Không ngâm lâu, không thử lặp đi lặp lại nhiều lần trong ngày.
Soi đèn cực tím từng bước
Dùng đèn cực tím bước sóng dài, thường ghi 365 nm, loại đèn pin nhỏ là đủ. Đèn 395 nm rẻ hơn nhưng có nhiều ánh tím thường, kết quả khó đọc hơn.
- Vào phòng tối hoặc che bớt ánh sáng. Phát quang yếu rất khó thấy dưới đèn phòng.
- Đặt món cần thử trên nền tối, không phát quang, như vải đen hay giấy màu đen.
- Chiếu đèn từ khoảng cách 10 đến 20 cm, không nhìn thẳng vào bóng đèn và không chiếu vào mắt người, vật nuôi.
- Quan sát màu và độ sáng: hổ phách Baltic thường phát xanh trắng hoặc xanh nhạt như phấn; hổ phách xanh Dominica phát xanh lam rực; bề mặt hổ phách đã oxy hoá lâu năm phát quang yếu hơn.
- Xoay món để soi mọi phía, tìm vùng phát quang khác màu, vùng tối hẳn, đường thẳng sáng bất thường; đó có thể là keo, vùng lấp hoặc lớp phủ.
Đèn cực tím có thể gây hại cho mắt và da nếu chiếu lâu ở khoảng cách gần. Dùng ngắn, cất xa tầm tay trẻ em, và tốt nhất đeo kính chắn tia cực tím nếu soi nhiều.
Đọc kết quả hai phép thử cùng lúc
Bảng dưới gợi ý cách đọc khi kết hợp nước muối và đèn cực tím. Đây là gợi ý định hướng, không thay giám định.
| Nước muối | Đèn cực tím | Khả năng | Bước tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Chìm hẳn | Không phát quang hoặc yếu | Thuỷ tinh, đá, nhựa nặng | Gần như chắc không phải hổ phách |
| Chìm hẳn | Phát quang | Nhựa nặng có phát quang, hoặc món có gắn kim loại | Kiểm lại món có gắn gì không |
| Nổi | Xanh trắng, xanh nhạt đều | Hổ phách hoặc copal | Quan sát kính lúp, hỏi giám định nếu giá trị cao |
| Nổi | Xanh lam rực | Có thể là hổ phách xanh | Hỏi nguồn gốc, so với ảnh dưới ánh sáng thường |
| Nổi | Trắng sáng mạnh | Có thể là copal, cũng có thể hổ phách | Cần giám định để tách hai loại |
| Nổi | Có vùng phát quang khác | Có keo, vùng lấp, lớp phủ | Soi kỹ ranh giới, hỏi người bán |
Nhìn bảng sẽ thấy: phép thử tại nhà mạnh nhất ở việc nói "không phải", yếu nhất ở việc nói "chắc chắn là". Khi kết quả nghiêng về phía hổ phách, đó chỉ là bước đầu.
Những gì hai phép thử không trả lời được
Copal hay hổ phách. Copal nổi trong nước muối và cũng phát quang. Tách hai loại một cách đáng tin cần đo phổ hồng ngoại ở nơi giám định. Phép thử nhỏ dung môi tại nhà để lại vết hỏng vĩnh viễn, không nên làm.
Tự nhiên hay đã xử lý. Hổ phách nung, làm trong, ép vẫn nổi và vẫn phát quang. Nước muối và đèn cực tím gần như không cho biết món đồ đã qua xử lý gì, trừ khi thấy vùng phát quang lạ của keo hay lớp phủ.
Một số nhựa nhẹ. Có loại nhựa tỉ trọng gần hổ phách, nổi trong nước muối đậm. Kết hợp quan sát lỗ khoan, đường nối khuôn và giám định mới loại được.
Món gắn kim loại, đá khác. Mặt dây bọc bạc, nhẫn, vòng có khoá đều chìm vì kim loại. Không thử nước muối được; chỉ soi đèn cực tím và quan sát.
Tuổi và vùng gốc. Không phép thử tại nhà nào cho biết hổ phách bao nhiêu triệu năm tuổi hay khai thác ở đâu. Những thông tin đó cần giấy tờ và phân tích chuyên môn.
Thử khi mua tại cửa hàng hoặc qua video
Khi đến cửa hàng, bạn có thể hỏi người bán cho thử nước muối và soi đèn cực tím ngay tại quầy. Người bán có hàng thật thường sẵn cốc nước muối và đèn soi, vì đó là cách nhanh nhất để khách yên tâm. Nếu người bán ngại hoặc từ chối mọi phép thử không phá huỷ, đó là thông tin đáng để bạn cân nhắc.
Khi mua online, có thể đề nghị người bán quay video liền mạch: thả món hàng vào cốc nước muối, đợi vài giây, vớt ra; rồi tắt đèn, soi đèn cực tím, xoay món hàng một vòng. Video cắt ghép nhiều đoạn, hoặc chỉ có ảnh chụp tĩnh lung linh trên nền đen, cho ít thông tin hơn. Lưu ý video chỉ có giá trị khi món trong video đúng là món bạn nhận; hãy đối chiếu vân, tạp chất, vết đặc trưng khi hàng về.
Khi nhận hàng, tự làm lại hai phép thử với vài hạt rời hoặc món không gắn kim loại, quay video lúc mở hộp và lúc thử. Nếu kết quả khác hẳn mô tả, như hạt chìm trong nước muối bão hoà, bạn có cơ sở trao đổi đổi trả. Ghi lại cả lượng nước, lượng muối đã dùng để chứng minh phép thử làm đúng cách.
Những phép thử nên tránh và khi nào cần giám định
Trên mạng có nhiều mẹo khác: châm kim nóng ngửi mùi nhựa thông, hơ lửa, nhỏ cồn hay axeton, cọ vào len xem có hút giấy vụn không. Ba mẹo đầu đều phá huỷ: kim nóng để lại lỗ cháy, lửa làm cháy xém, dung môi làm dính hoặc mờ bề mặt, và với copal thì càng hỏng nặng. Mẹo cọ len an toàn nhưng vô ích, vì nhựa nhân tạo cũng tích điện y như hổ phách.
Phép thử cào xước bằng móng tay hay dao cũng không nên làm: hổ phách mềm nên sẽ xước thật, mà nhiều loại nhựa cũng mềm tương tự. Bạn mất món đồ đẹp mà không có thêm thông tin đáng kể.
Hãy chuyển sang giám định khi món đồ có giá trị đáng kể với bạn, khi bạn định mua làm quà quý, khi người bán khẳng định những điều khó kiểm như "hổ phách xanh tự nhiên", "côn trùng cổ", hoặc khi hai phép thử tại nhà cho kết quả mâu thuẫn. Nơi giám định đá quý có thể đo phổ hồng ngoại, chiết suất, quan sát dưới kính hiển vi và kính phân cực. Muốn chọn món có mô tả vật liệu rõ ràng từ đầu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Pha nước muối thử hổ phách bao nhiêu là đủ?
Với khoảng 250 ml nước, thường cần 3 đến 4 thìa canh muối, khuấy tới khi muối không tan thêm và còn lắng một ít dưới đáy. Nước muối loãng là lý do hay gặp nhất khiến hổ phách thật vẫn chìm, nên hãy cho dư muối một chút.
Hổ phách thật thả vào nước muối mà vẫn chìm là sao?
Có thể nước muối chưa đủ đậm, món đồ có gắn kim loại hoặc keo, hoặc có bọt khí bám làm sai lệch. Kiểm lại lượng muối, tháo phần kim loại nếu được. Nếu vẫn chìm hẳn trong nước muối bão hoà, khả năng cao đó không phải hổ phách.
Đèn UV 395 nm có dùng thử hổ phách được không?
Dùng được nhưng kết quả khó đọc hơn, vì đèn 395 nm phát nhiều ánh tím nhìn thấy, lấn át phát quang yếu. Đèn 365 nm cho kết quả rõ hơn, đặc biệt khi soi hổ phách xanh hoặc tìm vùng keo. Dù loại nào, cũng nên soi trong phòng tối.
Copal có nổi trong nước muối không?
Có. Copal có tỉ trọng gần hổ phách nên cũng nổi trong nước muối đậm, và cũng phát quang dưới đèn cực tím. Vì vậy hai phép thử tại nhà không tách được copal và hổ phách. Cần đo phổ hồng ngoại ở nơi giám định để kết luận.
Thử nước muối có làm hỏng hổ phách không?
Ngâm ngắn trong nước muối rồi rửa sạch, lau khô ngay thì không làm hỏng hổ phách. Không nên ngâm lâu hoặc để muối khô đọng trên bề mặt và trong lỗ khoan, vì có thể làm mờ bề mặt và hỏng dây. Đừng thử cả chuỗi có dây chun và khoá kim loại.
Đốt thử hổ phách có mùi thông là thật đúng không?
Hổ phách cháy có mùi nhựa thông, nhựa nhân tạo cháy có mùi hắc. Nhưng đây là phép thử phá huỷ, để lại vết cháy vĩnh viễn, và copal cũng có mùi nhựa cây. Không nên đốt hay châm kim nóng vào món đồ đang dùng hoặc định mua.