Móc khoá đá tự nhiên là một viên đá nhỏ, thường từ 2 đến 4 cm, được mài tròn nhẵn, mài thành giọt nước, để thô nguyên tinh thể hoặc cắt lát, rồi gắn khoen bằng lỗ khoan, chụp mũ kim loại hoặc lồng dây quấn. Các loại hay gặp là thạch anh trắng, tím, hồng, mã não, mắt hổ, obsidian, ngọc bích, ngọc lam. Mỗi loại có độ cứng và độ bền khác nhau, nên cùng treo một chùm chìa khoá, có viên vẫn bóng sau một năm, có viên trầy mờ chỉ sau vài tuần.
Theo quan niệm phổ biến, mỗi màu đá được gắn với một mệnh hay một mong muốn; nhiều người chọn đá theo cách đó. Bài này bổ sung phần mà người chọn theo màu hay bỏ qua: đặc tính khoáng vật thật của từng loại đá khi phải sống chung với chìa khoá kim loại, cách gắn đá cho chắc, dấu hiệu đá nhuộm, và loại đá nào kỵ nắng, kỵ nước.
Độ cứng của các loại đá hay làm móc khoá
Thang Mohs xếp độ cứng từ 1 (talc) đến 10 (kim cương); vật cứng hơn sẽ làm trầy vật mềm hơn. Kính cửa sổ khoảng 5,5. Số liệu dưới đây là khoảng thường được ghi trong tài liệu khoáng vật học.
| Loại đá | Bản chất khoáng vật | Độ cứng Mohs | Khi treo cùng chìa khoá |
|---|---|---|---|
| Thạch anh (trắng, tím, hồng, khói) | Silic điôxit kết tinh | Khoảng 7 | Chịu cọ tốt, ít trầy; vẫn có thể mẻ khi rơi |
| Mã não | Silic điôxit vi tinh thể, có vân dải | Khoảng 6,5–7 | Bền, dai, ít mẻ; hợp chìa xe máy |
| Mắt hổ | Thạch anh thay thế sợi khoáng, ánh lụa | Khoảng 6,5–7 | Bền; ánh mắt mèo giữ lâu nếu không trầy |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoáng vật nhóm amphibol, sợi đan chặt | Khoảng 6–6,5 | Rất dai, khó vỡ, có thể trầy nhẹ |
| Obsidian | Thuỷ tinh núi lửa tự nhiên | Khoảng 5–5,5 | Dễ trầy, mép mỏng dễ mẻ sắc |
| Ngọc lam (turquoise) | Phốt phát đồng – nhôm, xốp | Khoảng 5–6 | Dễ trầy, thấm dầu, mồ hôi, đổi màu |
| Huỳnh thạch (fluorite) | Canxi florua, có mặt cát khai | Khoảng 4 | Mềm, giòn, dễ tách lớp; không hợp chìa khoá |
| Hổ phách | Nhựa cây hoá thạch, không phải đá | Khoảng 2–2,5 | Rất mềm, trầy nhanh; chỉ hợp treo túi |
Từ bảng có thể rút ra quy tắc thực tế: với chùm chìa khoá kim loại bị lắc cả ngày, chọn đá từ khoảng 6,5 trở lên như thạch anh, mã não, mắt hổ; ngọc bích tuy hơi mềm hơn nhưng rất dai, ít vỡ. Đá dưới 6 như obsidian, ngọc lam, huỳnh thạch, hổ phách nên để treo túi xách, nơi ít cọ xát. Độ cứng chỉ là một phần; độ dai, tức khả năng chống vỡ khi va đập, cũng quan trọng không kém.
Viên mài tròn, đá thô, giọt nước: hình dáng nào bền
Viên mài tròn là đá được quay trong thùng với cát mài nhiều ngày đến khi nhẵn bóng, không còn cạnh. Đây là dạng bền nhất cho móc khoá: không góc nhọn để mẻ, không cạnh sắc để cứa tay hay cào điện thoại. Mỗi viên có hình hơi khác nhau, vì người thợ giữ dáng tự nhiên của mảnh đá ban đầu.
Đá thô, đặc biệt là trụ tinh thể thạch anh còn nguyên đỉnh nhọn, trông rất đẹp và mang vẻ tự nhiên. Nhưng đỉnh tinh thể là chỗ mỏng nhất, rơi một lần xuống nền gạch có thể gãy đỉnh hoặc mẻ cạnh. Các mặt tinh thể còn sắc, đút túi quần dễ đâm vào đùi, nằm cạnh điện thoại dễ cào kính. Đá thô hợp treo túi xách hay ba lô hơn là chìa khoá.
Giọt nước, trái tim, hình bầu dục mài phẳng là các dạng mài có chủ đích, mặt bóng đều. Dạng này đẹp và gọn, nhưng phần đầu nhỏ của giọt nước, chỗ khoan lỗ, là điểm yếu. Chọn viên có đầu không quá mỏng, lỗ khoan cách mép đủ xa. Lát cắt mỏng như lát mã não thì rất dễ vỡ ngang khi rơi; chỉ nên chọn lát dày.
Với mọi dạng, xoay viên đá dưới đèn để tìm vết rạn. Vết rạn chạy sâu vào trong thân là chỗ viên đá có thể tách đôi khi va mạnh. Vân, tạp chất bên trong là đặc điểm tự nhiên, không đáng lo; vết nứt bề mặt bắt sáng thành vạch trắng thì cần cân nhắc.
Ba cách gắn đá vào khoen và chỗ hay hỏng
Khoan lỗ xuyên. Lỗ khoan qua đầu viên đá, luồn khoen hoặc dây. Chắc nhất nếu lỗ nằm sâu trong thân, mép lỗ được vát tròn. Lỗ sát mép thì phần đá quanh lỗ mỏng, dễ vỡ khi bị giật. Với khoen kim loại cứng, thành lỗ bị mài dần; dây dù mềm giảm hao mòn này.
Chụp mũ dán keo. Một chiếc mũ kim loại nhỏ dán bằng keo lên đỉnh viên đá, có khoen ở trên. Cách này không phải khoan nên nhanh và rẻ, giữ được viên đá nguyên vẹn. Nhược điểm: keo có thể bong sau thời gian dài gặp nhiệt, ẩm, mồ hôi, và viên đá rơi mất mà không hay. Nếu chọn loại này, thỉnh thoảng giật nhẹ thử mũ.
Lồng dây quấn. Dây kim loại mảnh quấn quanh viên đá như một chiếc lồng, kiểu thường gọi là wire wrap. Ưu điểm là không khoan, không keo, viên đá được ôm chặt; nhược điểm là dây có đầu nhọn nếu làm ẩu, và dây đồng mạ bạc có thể xỉn. Xem kỹ đầu dây đã được gập giấu chưa.
Khoen và vòng chính. Dù gắn kiểu nào, khoen nối nên hàn kín hoặc xoắn đôi. Khoen hở mảnh là chỗ hỏng đầu tiên, thường hỏng trước cả viên đá.
Đá nhuộm, đá xử lý và đá giả: dấu hiệu nên dè dặt
Xử lý màu là chuyện phổ biến trong ngành đá, không phải lúc nào cũng là gian lận; vấn đề là người bán có nói ra hay không. Một số dấu hiệu nên hỏi thêm:
- Mã não màu xanh lá, xanh dương, hồng sặc sỡ đồng đều: mã não tự nhiên thường có tông nâu, xám, trắng, đỏ cam; màu rực đồng loạt thường là nhuộm.
- Howlite nhuộm xanh có vân đen như mạng nhện, thường được bán với tên ngọc lam; howlite thật mềm hơn và màu xanh thường nằm nổi ở vân.
- Thạch anh có màu tập trung trong vết nứt: thuốc nhuộm ngấm theo vết rạn, nhìn dưới đèn thấy màu đậm ở đường nứt.
- Thạch anh vàng màu cam đậm, đáy trắng: thường là thạch anh tím đã nung; đây là xử lý nhiệt phổ biến.
- Viên "đá" có bọt khí tròn nhỏ bên trong, màu đều tuyệt đối: dấu hiệu của thuỷ tinh.
- Màu ra theo nước: ngâm viên đá vào nước ấm có chút xà phòng, khăn trắng lau lên thấy màu loang là đá nhuộm kém.
Với một chiếc móc khoá, đá xử lý không phải điều đáng lo nếu bạn mua đúng với giá trị của nó. Điều nên tránh là trả tiền cho tên gọi một loại đá quý trong khi món hàng là đá nhuộm hoặc thuỷ tinh. Món có giá trị cao nên đi kèm giấy giám định từ trung tâm có chuyên môn.
Đá kỵ nắng, kỵ nước, kỵ hoá chất: chăm theo từng loại
Một số loại đá phai màu khi phơi nắng lâu. Thạch anh tím và thạch anh hồng là hai ví dụ hay được nhắc: để lâu dưới nắng gắt, màu có thể nhạt dần. Móc khoá xe máy gửi ngoài bãi nắng cả ngày là hoàn cảnh bất lợi cho hai loại đá này. Nếu bạn yêu màu tím, hồng, có thể treo chúng ở túi xách hoặc tháo ra khi gửi xe lâu.
Một số loại khác kỵ nước và mồ hôi. Ngọc lam xốp, thấm dầu và mồ hôi, lâu ngày có thể đổi màu sang xanh lục hơn. Hổ phách mềm, kỵ cồn, nước hoa, dầu gió. Những loại đá này chỉ nên lau khăn mềm khô, không ngâm nước, không xịt nước hoa gần.
Đá cứng như thạch anh, mã não, mắt hổ thì đơn giản hơn: rửa nước ấm với chút nước rửa chén, dùng bàn chải mềm cho kẽ chụp mũ hoặc lồng dây, lau khô. Tránh ngâm lâu nếu viên đá gắn bằng keo, vì nước có thể làm keo yếu đi.
Theo quan niệm của một số người, đá cần được "làm sạch năng lượng" bằng muối, ánh trăng hay khói hương. Đây là tập quán tinh thần; về mặt vật lý, muối có thể làm trầy hoặc ăn mòn đá mềm và đá xốp, nên nếu muốn làm theo, tránh ngâm muối với ngọc lam, hổ phách, huỳnh thạch.
Ghép màu đá theo quan niệm mệnh với độ bền
Nhiều người chọn đá theo màu ứng với mệnh trong quan niệm ngũ hành. Bảng dưới đặt cạnh mỗi nhóm màu một loại đá bền cho chìa khoá và một loại nên để treo túi, để bạn giữ được cả ý nghĩa lẫn độ bền.
| Nhóm màu theo quan niệm | Đá bền cho chìa khoá | Đá đẹp nhưng nên treo túi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xanh lá (Mộc) | Ngọc bích nephrite, thạch anh xanh aventurine | Amazonite, malachite | Malachite mềm, khoảng 3,5–4, trầy nhanh |
| Đỏ, hồng, tím (Hoả) | Mã não đỏ, thạch anh hồng | Thạch anh tím treo nơi ít nắng | Thạch anh tím, hồng có thể nhạt màu dưới nắng gắt |
| Vàng, nâu (Thổ) | Mắt hổ vàng, thạch anh khói | Hổ phách | Hổ phách mềm, kỵ cồn và nước hoa |
| Trắng, ánh kim (Kim) | Thạch anh trắng, mã não trắng | Đá mặt trăng | Đá mặt trăng có mặt cát khai, dễ tách khi va |
| Đen, xanh dương (Thuỷ) | Mã não đen, thạch anh tóc đen | Obsidian, ngọc lam, lưu ly | Ngọc lam xốp; lưu ly khoảng 5–5,5 |
Ý nghĩa màu theo mệnh là quan niệm, không có quy định chung giữa các trường phái; cột độ bền mới là thứ đo được. Nếu loại đá bạn thích nằm ở cột treo túi, cứ dùng, chỉ cần đặt nó ở chỗ ít va chạm.
Chọn một viên đá cho chùm chìa khoá
Kết hợp ý nghĩa và độ bền, có thể chọn theo các bước sau:
- Chọn nhóm màu hoặc loại đá theo sở thích hay theo quan niệm mệnh của bạn.
- Trong nhóm đó, ưu tiên loại có độ cứng khoảng 6,5 trở lên nếu treo chìa khoá xe; đá mềm hơn thì chuyển sang treo túi.
- Chọn dạng mài tròn hoặc giọt nước đầu dày; tránh đá thô nhọn và lát mỏng cho chìa khoá.
- Soi viên đá dưới đèn, loại viên có vết rạn sâu hoặc bọt khí tròn.
- Kiểm cách gắn: lỗ khoan sâu, mũ dán chắc, dây quấn gọn đầu; khoen hàn kín.
- Hỏi người bán tên khoáng vật cụ thể, có nhuộm, có xử lý nhiệt không.
Một viên mã não hay mắt hổ mài tròn, gắn khoen chắc là lựa chọn gần như không phải lo cho chìa khoá xe. Nếu bạn muốn xem nhiều loại đá cạnh nhau, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với bảng độ cứng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Móc khoá đá thạch anh có bị chìa khoá làm trầy không?
Ít khi. Thạch anh có độ cứng khoảng 7 trên thang Mohs, cứng hơn phần lớn kim loại làm chìa khoá thông thường, nên chìa khoá khó làm trầy nó. Tuy vậy, thạch anh vẫn có thể mẻ khi rơi xuống nền cứng, và bụi cát lẫn trong túi có độ cứng tương đương có thể làm mờ bề mặt theo thời gian.
Đá thô hay đá mài tròn hợp làm móc khoá hơn?
Với chùm chìa khoá dùng hằng ngày, đá mài tròn hợp hơn vì không có cạnh sắc, ít mẻ, không cào điện thoại. Đá thô nguyên tinh thể đẹp và tự nhiên nhưng đỉnh nhọn dễ gãy, mặt sắc dễ đâm khi bỏ túi. Đá thô nên dùng treo túi xách hoặc ba lô.
Làm sao biết móc khoá đá có bị nhuộm màu?
Dấu hiệu thường gặp là màu rực đồng đều bất thường, màu đậm tập trung theo vết nứt, hoặc màu loang ra khi lau bằng khăn ẩm có xà phòng. Mã não xanh dương, hồng sặc sỡ phần nhiều là nhuộm. Món giá trị cao nên có giấy giám định để biết chắc.
Thạch anh tím treo chìa khoá xe có bị phai màu không?
Có thể. Thạch anh tím được ghi nhận là nhạt màu khi phơi nắng gắt trong thời gian dài. Chìa khoá xe máy gửi ngoài trời cả ngày là điều kiện bất lợi. Nếu muốn giữ màu, treo viên đá ở túi xách hoặc tháo ra cất khi gửi xe lâu ngoài nắng.
Móc khoá đá gắn mũ bằng keo có bền không?
Dùng được nhưng có điểm yếu. Keo có thể yếu dần khi gặp nhiệt, ẩm và mồ hôi, viên đá có thể rơi mà không hay biết. Nên thỉnh thoảng giật nhẹ thử mũ, không ngâm nước lâu. Nếu muốn chắc hơn, chọn loại khoan lỗ xuyên hoặc lồng dây quấn.
Obsidian có hợp làm móc khoá không?
Obsidian là thuỷ tinh núi lửa tự nhiên, độ cứng khoảng 5 đến 5,5, mềm hơn thạch anh nên dễ trầy khi cọ với chìa khoá, và mép mỏng khi vỡ có thể rất sắc. Nếu thích obsidian, chọn viên mài tròn dày, treo túi xách hoặc chùm chìa ít va chạm.