Viên đá trên khuyên tai thường được chế tác theo bốn dạng: mài vòm tròn (cabochon), mài giác nhiều mặt, hạt tròn khoan lỗ, và mài phẳng hoặc chạm hình; mỗi dạng hợp với một nhóm đá và một kiểu ổ giữ khác nhau. Đá trong suốt như thạch anh, garnet thường được mài giác để lấp lánh; đá đục như mã não, ngọc lam, mắt hổ thường được mài vòm để phô màu, vân hoặc hiệu ứng ánh sáng.
Hiểu dạng chế tác và kiểu ổ giúp bạn đọc mô tả sản phẩm đúng hơn, đánh giá được độ bền của đôi khuyên và biết món nào cần chăm sóc kỹ. Bài này đi qua từng dạng mặt đá, từng kiểu ổ, những chỗ thợ làm cẩn thận khác thợ làm vội, và một vài điều cần cảnh giác như ổ kín đáy che lớp lót phía sau.
Cabochon: mặt vòm tròn cho đá đục và đá có hiệu ứng
Cabochon là kiểu mài đá thành mặt vòm nhẵn, đáy phẳng hoặc hơi lồi, không có mặt giác. Đây là cách chế tác lâu đời nhất và vẫn là lựa chọn tự nhiên cho đá đục hoặc bán trong: mã não, ngọc bích, ngọc lam, lapis, mắt hổ, đá mặt trăng. Với đá đục, ánh sáng không đi xuyên qua được nên mài giác không tạo thêm độ lấp lánh; mặt vòm bóng lại phô được màu và vân.
Với các loại đá có hiệu ứng ánh sáng như mắt hổ (dải sáng mắt mèo) hay đá mặt trăng (ánh xanh trắng trôi trên mặt), cabochon là bắt buộc. Dải sáng chỉ hiện khi vòm được mài đúng hướng so với cấu trúc bên trong đá. Viên mài lệch sẽ có dải sáng nằm lệch về một bên hoặc mờ hẳn.
Độ cao của vòm cũng quan trọng. Vòm cao cho màu sâu và hiệu ứng rõ hơn, nhưng nhô ra nhiều, dễ va chạm. Vòm thấp gọn, hợp nụ đeo hằng ngày. Khi so hai chiếc trong một đôi, ngoài đường kính, hãy nhìn nghiêng xem độ cao vòm có bằng nhau không. Cabochon không có cạnh sắc nên chịu va đập tốt hơn đá mài giác cùng loại. Mặt đáy của cabochon cũng đáng xem: đáy mài phẳng, nhẵn cho thấy viên đá được làm cẩn thận, còn đáy thô ráp, lồi lõm thường là hàng mài nhanh.
Đá mài giác: nhiều mặt để bắt sáng
Mài giác là cắt viên đá thành nhiều mặt phẳng nhỏ theo góc tính toán, để ánh sáng đi vào, phản xạ bên trong rồi hắt ra phía mắt người nhìn. Kiểu này dành cho đá trong suốt: thạch anh trắng, thạch anh tím, citrine, garnet, aquamarine, topaz. Trên khuyên tai, các dáng giác phổ biến là tròn, ô van, giọt nước, vuông và chữ nhật.
Chất lượng mài giác thể hiện ở độ sắc và độ cân đối của các mặt. Viên mài tốt có cạnh giác thẳng, các mặt gặp nhau đúng một điểm, viên đá sáng đều khi xoay. Viên mài vội có mặt lệch, cạnh tròn, chỗ sáng chỗ tối. Thuỷ tinh đúc khuôn giả đá thường có cạnh giác hơi tròn và mặt lõm nhẹ do co ngót khi nguội, khác với cạnh sắc của đá mài.
Điểm yếu của đá mài giác là các cạnh và đỉnh nhọn, nhất là ở mép ngoài cùng của viên đá. Va vào nền gạch, mép này có thể mẻ. Đá càng mềm thì càng dễ mẻ cạnh. Với khuyên đeo hằng ngày, đá mài giác nên có độ cứng từ 7 trở lên, như thạch anh, garnet, aquamarine, và nên đặt trong ổ có viền bảo vệ mép.
Bốn dạng mặt đá và nhóm đá phù hợp
Bảng dưới tóm tắt ưu nhược từng dạng chế tác trên khuyên tai. Cột "đá hay gặp" chỉ là xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối.
| Dạng mặt đá | Đá hay gặp | Ưu điểm | Nhược điểm | Kiểu ổ thường đi kèm |
|---|---|---|---|---|
| Cabochon vòm | Mã não, ngọc, ngọc lam, mắt hổ, đá mặt trăng | Phô màu, vân, hiệu ứng ánh sáng; ít mẻ | Không lấp lánh | Ổ viền, ổ chấu thấp |
| Mài giác | Thạch anh, citrine, garnet, aquamarine | Lấp lánh, sang | Cạnh dễ mẻ; bám dầu thì kém sáng | Ổ chấu, ổ viền hở đáy |
| Hạt tròn khoan lỗ | Gần như mọi loại đá | Gọn, nhẹ, giá vừa phải | Phụ thuộc keo hoặc chốt xuyên | Ổ cốc dán keo, chốt xuyên hạt |
| Mài phẳng, chạm hình | Mã não vân, ngọc, xà cừ, đá chạm hồ lô | Phô vân, tạo hình riêng | Mặt phẳng dễ thấy xước; chi tiết chạm dễ mẻ | Khung viền, móc treo xuyên lỗ |
Khi đọc mô tả sản phẩm, nếu chỉ ghi "đá tự nhiên 6 ly" mà không nói dạng chế tác, hãy xin ảnh chụp nghiêng để biết đó là vòm, giác hay hạt tròn. Cùng cỡ 6 ly, ba dạng này cho vẻ ngoài khác nhau hoàn toàn.
Hạt tròn khoan lỗ: gọn, nhẹ nhưng phụ thuộc keo
Hạt khoan nửa lỗ gắn vào ổ cốc. Kiểu phổ biến nhất của nụ hạt tròn: hạt được khoan một lỗ cụt, chốt có một cái cốc nhỏ và một chân kim loại cắm vào lỗ, giữ bằng keo. Kiểu này gọn và nhẹ, nhưng toàn bộ độ chắc nằm ở keo.
Keo yếu dần với nước nóng và hoá chất. Ngâm nước nóng lâu, dùng máy rửa siêu âm, nước tẩy trang có dung môi có thể làm keo yếu đi. Hạt lỏng ra thì xoay được quanh chân, rồi rơi lúc nào không biết. Thỉnh thoảng thử xoay nhẹ hạt; nếu thấy lỏng, mang tới tiệm gắn lại.
Hạt xuyên lỗ trên hoa tai thả. Với hoa tai thả, hạt thường được khoan xuyên rồi luồn chốt đầu đinh qua, uốn vòng ở đầu trên để treo. Kiểu này không cần keo, chắc hơn, nhưng vòng uốn phải khép kín, không hở khe.
Soi lỗ khoan để biết đá nhuộm. Với hạt đá nhuộm, màu thường đọng đậm hơn quanh miệng lỗ khoan và theo các vết nứt. Nhìn kỹ chỗ hạt tiếp giáp cốc kim loại nếu có thể.
Hạt tròn đều là dấu hiệu chế tác tốt. Lăn hạt nhẹ trên mặt phẳng hoặc nhìn từ nhiều phía: hạt mài tốt tròn đều, không có mặt dẹt. Hai hạt trong đôi phải cùng đường kính, lệch nửa ly đã thấy được khi đeo.
Các kiểu ổ giữ đá và điều cần soi
Ổ là phần kim loại ôm lấy viên đá. Mỗi kiểu ổ có cách bảo vệ và rủi ro riêng:
- Ổ viền: một vành kim loại ôm kín mép đá. Bảo vệ mép tốt nhất, không vướng tóc, hợp đeo hằng ngày. Cần soi xem viền ép đều quanh đá, không có khe hở.
- Ổ chấu: bốn hoặc sáu chấu kim loại nhỏ giữ đá. Để lộ nhiều đá, cho ánh sáng vào nhiều nên đá giác sáng hơn. Chấu có thể móc vào tóc, len, khăn; chấu mòn hoặc cong thì đá dễ rơi.
- Ổ cốc dán keo: dùng cho hạt tròn và một số cabochon nhỏ. Rẻ, gọn; độ bền phụ thuộc chất lượng keo.
- Ổ hở đáy: phía sau viên đá để trống. Cho ánh sáng xuyên qua, giúp đá trong suốt sáng hơn; cũng giúp bạn soi được đá từ phía sau.
- Ổ kín đáy: phía sau bịt kín bằng kim loại. Gọn, bảo vệ đá, nhưng với đá trong suốt có thể che một lớp lót màu hoặc lớp phản quang để viên đá trông đậm màu và sáng hơn thực tế.
- Ổ kẹp: hai đầu kim loại kẹp đá bằng lực căng. Nhìn hiện đại, nhưng ít gặp ở khuyên tai giá vừa phải và cần chế tác chính xác.
Với đá trong suốt gắn ổ kín đáy, nếu giá rẻ bất thường mà viên đá lại rất sáng và đậm màu, hãy hỏi người bán có lớp lót phía sau không. Lớp lót không phải lỗi nếu được ghi rõ, nhưng nó làm thay đổi cách bạn đánh giá viên đá.
Đá thô, tinh thể nguyên dạng và đá vụn trên khuyên tai
Ngoài bốn dạng chế tác chính, quầy khuyên tai phong thủy còn có những món dùng đá gần như để nguyên: một chóp thạch anh nhỏ còn sáu mặt tự nhiên, một cụm tinh thể li ti (người bán hay gọi là druzy), hay những mảnh đá vụn không mài, xâu thành chùm. Kiểu này được ưa vì cảm giác tự nhiên, mỗi chiếc một dáng, không chiếc nào giống chiếc nào.
Đổi lại, đá thô có vài điểm cần biết. Chóp thạch anh có đỉnh nhọn và cạnh sắc, dễ cào vào cổ và mẻ đỉnh khi rơi. Cụm tinh thể li ti rất dễ gãy từng tinh thể nhỏ và giữ bụi, mồ hôi trong khe; chỉ nên chải bằng cọ khô mềm, không lau bằng khăn vì sợi vải mắc vào tinh thể. Đá vụn thường có vết nứt sẵn và nhiều khi đã được nhuộm, vì phần lớn đá vụn giá rẻ đi từ phần đá thừa không đủ làm hạt tròn.
Với hai chiếc trong đôi, đá thô không bao giờ giống hệt nhau. Điều cần soi là hai chiếc cân về kích thước và trọng lượng, để khi đeo không thấy một bên trĩu hơn. Đá thô hợp làm hoa tai thả cho dịp đi chơi hơn là nụ đeo cả ngày.
Mặt đá ảnh hưởng tới cách lau và cất
Cabochon và mặt phẳng dễ lau nhất: một khăn mềm hơi ẩm đi một vòng là sạch. Đá mài giác thì bám dầu da và kem dưỡng ở mặt dưới, làm viên đá kém sáng hẳn; cần chải nhẹ phía sau bằng bàn chải lông mềm với nước xà phòng loãng nếu ổ hở đáy. Hạt tròn gắn keo thì chỉ lau, không ngâm.
Khi cất, đá mài giác có cạnh sắc có thể cào xước đá mềm và kim loại khác trong hộp. Đá vòm thì ít cào nhưng lại dễ bị đá cứng cào xước nếu là loại mềm như ngọc lam. Cất mỗi đôi một ngăn riêng là cách đơn giản nhất cho mọi dạng mặt đá.
Về cỡ, đá mài giác trông to hơn đá vòm cùng đường kính vì lấp lánh thu hút mắt. Nếu bạn quen đeo nụ vòm 6 ly, một nụ giác 5 ly có thể đã đủ nổi. Với mặt phẳng và đá chạm hình, chiều dài và độ dày quan trọng hơn đường kính. Nếu muốn xem mẫu có ghi rõ dạng mặt đá, kích thước và kiểu ổ, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Cabochon và đá mài giác, loại nào bền hơn khi đeo hằng ngày?
Với cùng một loại đá, cabochon thường bền hơn vì không có cạnh sắc dễ mẻ. Đá mài giác đẹp và lấp lánh hơn nhưng cần ổ có viền bảo vệ mép và nên chọn đá cứng từ 7 trở lên nếu đeo thường xuyên.
Vì sao viên đá mài giác trên khuyên tai của mình dần kém sáng?
Thường do dầu da, kem dưỡng, keo xịt tóc bám ở mặt dưới viên đá, chặn đường ánh sáng phản xạ. Làm sạch phía sau viên đá bằng nước xà phòng loãng và bàn chải mềm, nếu ổ hở đáy, sẽ giúp viên đá sáng trở lại.
Hạt đá trên nụ tai bị lỏng có tự gắn lại được không?
Có thể dùng keo chuyên dụng cho trang sức, nhưng keo sai loại dễ tràn, ố hoặc gây kích ứng da. Nếu đá có giá trị, tốt hơn mang tới tiệm kim hoàn để làm sạch keo cũ và gắn lại cho chắc.
Ổ chấu có hay làm rơi đá không?
Ổ chấu làm đúng thì giữ đá chắc. Rủi ro đến khi chấu bị cong do móc vào vải, tóc, hoặc mòn sau nhiều năm. Thỉnh thoảng lắc nhẹ khuyên gần tai nghe xem đá có kêu lách cách không; nếu có, nên mang đi siết chấu.
Ổ kín đáy có phải dấu hiệu đá giả không?
Không. Ổ kín đáy rất phổ biến với đá đục và cabochon vì gọn và bảo vệ đá. Chỉ với đá trong suốt sáng đậm bất thường mới cần hỏi thêm về lớp lót phía sau. Người bán tử tế sẽ trả lời rõ.
Đá mặt trăng trên khuyên tai có cần mài vòm không?
Có. Ánh xanh trắng trôi trên mặt đá mặt trăng chỉ hiện rõ khi đá được mài vòm đúng hướng. Viên mài giác hay mài phẳng thường mất hiệu ứng này. Đá mặt trăng cũng có cát khai rõ, nên tránh va chạm mạnh.