Những màn thử quen thuộc trên livestream bán vật phẩm như hơ bật lửa không đen, cào dao không xước, nhỏ nước thấy giọt tròn hay soi đèn thấy vân mây đều không đủ để tách đá tự nhiên khỏi thuỷ tinh, đá tổng hợp hay đá đã xử lý. Thuỷ tinh cũng chịu được ngọn lửa bật lửa trong vài giây, thạch anh tổng hợp cũng cứng như thạch anh tự nhiên, còn giọt nước tròn chủ yếu nói về lớp sáp đánh bóng.
Bài này đi qua từng màn thử hay gặp, giải thích cơ chế đằng sau để bạn hiểu vì sao chúng thuyết phục mà không chứng minh được nhiều. Phần cuối đề xuất những việc cụ thể bạn có thể đề nghị người bán làm trong lúc phát trực tiếp, những việc có giá trị kiểm chứng cao hơn hẳn.
Vì sao các màn thử trước ống kính lại hấp dẫn
Livestream bán đá và vật phẩm phong thuỷ đặt người mua vào tình thế khó: bạn không cầm được món đồ, không xoay nó dưới ánh sáng của mình, không cân được. Màn thử là cách người bán lấp khoảng trống đó. Một ngọn lửa, một lưỡi dao, một chiếc đèn pin là những hình ảnh dễ hiểu, gợi cảm giác "đã kiểm tra rồi". Nhiều người bán thật lòng tin rằng phép thử của mình có giá trị, vì họ được dạy như vậy từ người đi trước.
Vấn đề nằm ở chỗ hầu hết các màn thử ấy được chọn vì dễ quay, không phải vì có sức phân biệt. Một phép thử tốt phải cho kết quả khác nhau giữa đá thật và các vật liệu hay bị nhầm với nó. Nếu cả đá thật lẫn thuỷ tinh đều qua được bài thử, bài thử ấy chỉ loại được những thứ rất dễ nhận, như nhựa rẻ tiền.
Thêm vào đó, ống kính và ánh đèn tạo ra những hiệu ứng mà mắt thường tại chỗ không thấy. Bộ lọc làm đẹp, cân bằng trắng tự động và đèn vòng ánh sáng mạnh có thể làm màu tươi hơn, độ trong cao hơn. Vì vậy những gì bạn thấy trên màn hình nên được coi là ảnh minh hoạ, chưa phải bằng chứng.
Hơ bật lửa: không đen không có nghĩa là đá
Ngọn lửa bật lửa ngắn và tương đối yếu. Hơ vài giây chỉ làm nóng bề mặt. Thuỷ tinh chịu được nhiệt độ ấy dễ dàng, nhiều loại nhựa cứng cũng không kịp biến dạng nếu hơ nhanh và di chuyển liên tục.
Vết đen là muội than. Vệt đen sau khi hơ thường là muội từ ngọn lửa bám lên, lau đi là hết, trên cả đá thật lẫn đá giả. Người thử lau sạch trước ống kính và nói "không đen" thì cũng không có gì để chứng minh.
Ngược lại, lửa có thể làm hỏng đá thật. Một số đá nhạy nhiệt như thạch anh tím, thạch anh hồng có thể nhạt màu khi bị nung nóng; đá có vết rạn hoặc có bao thể chất lỏng có thể nứt vì giãn nở không đều; đá đã tẩm keo hoặc phủ sáp có thể bị ảnh hưởng lớp xử lý. Nói cách khác, màn thử này có rủi ro cho đúng loại đá mà nó định bảo vệ.
Thứ duy nhất nó loại được là nhựa rẻ. Nhựa mềm hơ lâu sẽ chảy, có mùi khét. Nếu người bán hơ lâu mà món đồ không biến dạng, bạn chỉ biết nó không phải nhựa mềm; câu hỏi đá hay thuỷ tinh vẫn còn nguyên.
Cào dao, rạch kính: hiểu đúng thang độ cứng
Thang Mohs đo độ chống trầy. Thạch anh có độ cứng 7, thuỷ tinh thường khoảng 5,5, lưỡi dao thép thông dụng khoảng 5,5 đến 6,5 tuỳ loại. Một món thạch anh thật thì dao không làm xước được, và nó có thể rạch xước được kính.
Nhưng nhiều thứ không phải thạch anh tự nhiên cũng qua bài này. Thạch anh tổng hợp có cùng độ cứng; nhiều loại đá tổng hợp và một số thuỷ tinh đặc biệt cũng chống trầy tốt hơn thuỷ tinh thường; nhiều đá khác cứng hơn kính. Kết quả "dao không xước" chỉ loại được nhựa và bột đá mềm.
Vệt xám trên đá có thể là kim loại bám. Khi cào dao lên vật liệu cứng hơn, lưỡi dao bị mài mòn và để lại một vệt kim loại xám trông như vết xước. Lau đi thì mất. Người xem qua màn hình rất khó phân biệt vệt này với vết trầy thật.
Cào thử làm giảm giá trị món đồ. Với đá mềm như ngọc lam, lưu ly, malachite hay đá hoa, một lần cào là để lại vết vĩnh viễn. Không nên đề nghị người bán cào món mình định mua.
Giọt nước tròn, thả nước muối và soi đèn thấy vân
Giọt nước đọng tròn trên mặt ngọc thường được giới thiệu như dấu hiệu "ngọc thật đặc chắc". Thực tế, hình dạng giọt nước phụ thuộc vào sức căng bề mặt và độ sạch, độ nhẵn của mặt đá. Một lớp sáp đánh bóng, lớp phủ bóng hay mặt kính sạch cũng làm giọt nước tròn như vậy. Đây là phép thử về lớp hoàn thiện, không phải về vật liệu.
Thả hổ phách vào nước muối đặc để xem có nổi không là phép thử có cơ sở, vì hổ phách nhẹ hơn nước muối còn thuỷ tinh và đá thì chìm. Nhưng nhựa copal, một loại nhựa cây chưa hoá thạch, và nhiều loại nhựa tổng hợp cũng nổi được. Nó chỉ loại thuỷ tinh và đá khỏi danh sách, không xác nhận được hổ phách.
Soi đèn pin để thấy "vân mây", "bông tuyết" bên trong là cách hay để nhìn cấu trúc, nhưng qua ống kính thì khác. Ánh đèn mạnh làm mọi vật trong mờ đều phát sáng đẹp; vân bên trong của đá nhuộm, đá ép hay thuỷ tinh có tạp cũng có thể trông giống vân tự nhiên khi được quay xa và chuyển động. Muốn dựa vào phép soi, bạn cần nhìn tận mắt, ở cự ly gần, với kính lúp.
Cầm nặng tay, áp má thấy mát và thả nước xem chìm
"Cầm nặng tay lắm" qua màn hình không đo được gì. Người xem không cảm nhận được trọng lượng qua ống kính, còn cử chỉ tay của người bán có thể diễn tả nặng hay nhẹ tuỳ ý. Một con số trên cân điện tử, quay cùng khung hình với món đồ, có giá trị hơn mọi lời mô tả cảm giác.
Áp lên má thấy mát không tách được đá với thuỷ tinh. Đá dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nên chạm thấy mát hơn, đó là cơ sở thật của phép thử. Nhưng thuỷ tinh cũng mát gần như đá, và món đồ để trong phòng điều hoà lâu thì cái gì cũng mát. Phép này chỉ loại được nhựa, và chỉ khi người thử cầm món đồ ngay sau khi lấy ra.
Thả vào nước thấy chìm. Đá, thuỷ tinh, bột đá và hầu hết các loại nhựa có độn đều chìm. Chìm chỉ cho biết món đồ nặng hơn nước, thông tin gần như không dùng được. Nếu muốn dùng nước để kiểm, phải đo được thể tích và tính tỉ trọng, việc rất khó làm cho chuẩn trên livestream.
Gõ hai hạt vào nhau nghe tiếng "trong". Âm thanh khi gõ phụ thuộc vào hình dạng, kích thước, cách cầm và cả micro của điện thoại. Thuỷ tinh gõ vào nhau cũng cho tiếng trong. Qua loa điện thoại, khác biệt tinh tế giữa các vật liệu gần như mất hết.
Tờ giấy kiểm định giơ lên trước ống kính
Một số người bán giơ giấy kiểm định lên camera như lời bảo đảm cuối cùng. Giấy kiểm định thật có giá trị cao, nhưng chỉ có giá trị với đúng món đồ được kiểm. Trên livestream, bạn khó biết tờ giấy ấy đi với món đang được giới thiệu hay với một món khác cùng loại.
Những thông tin bạn nên nhìn trên giấy và đối chiếu với món sẽ nhận được gồm kích thước, trọng lượng, hình chụp, màu sắc mô tả và mô tả hình dáng. Nếu giấy ghi một con số trọng lượng cụ thể, khi nhận hàng bạn chỉ cần cân lại. Nếu hình chụp trên giấy không khớp với món nhận, giấy không thuộc về món đó.
Bạn cũng có quyền hỏi tên đơn vị kiểm định và cách tra cứu kết quả để tự đối chiếu. Một tờ giấy không tra cứu được, không có thông số đo cụ thể hoặc chỉ ghi những câu chung chung như "đá thiên nhiên cao cấp" thì giá trị chứng minh rất thấp, dù trình bày đẹp tới đâu.
Cũng cần phân biệt giấy kiểm định với phiếu bảo hành hay giấy chứng nhận do chính cửa hàng in. Phiếu của cửa hàng là cam kết của người bán, có giá trị khi đổi trả, nhưng không phải kết quả đo của một bên thứ ba độc lập. Cả hai đều có ích nếu được gọi đúng tên; điều không ổn là khi phiếu của cửa hàng được giới thiệu như thể một kết quả kiểm định.
Nên đề nghị người bán làm gì thay vào
Những việc sau dễ làm trong lúc phát trực tiếp và cho bạn nhiều thông tin hơn hẳn các màn thử lửa, dao:
- Đặt món đồ lên cân điện tử, quay rõ con số; sau đó đo các chiều bằng thước. Bạn sẽ có cơ sở tính tỉ trọng thô và đối chiếu khi nhận hàng.
- Quay cận đáy tượng, lỗ xỏ, kẽ chạm và chỗ nối dưới ánh sáng trắng, không dùng bộ lọc làm đẹp.
- Đặt món đồ cạnh một vật quen kích thước như đồng xu hay bao diêm để bạn hình dung đúng cỡ.
- Quay liên tục từ lúc chỉ món đồ trên bàn tới lúc bỏ vào hộp, để chắc món được gửi là món vừa xem.
- Hỏi rõ chất liệu bằng tên gọi cụ thể và có xử lý gì không, rồi đề nghị người bán ghi đúng câu trả lời ấy vào hoá đơn hoặc tin nhắn.
- Khi nhận hàng, quay video mở hộp, cân lại, so ảnh. Nếu không khớp, liên hệ ngay trong thời hạn đổi trả.
Những đề nghị này không làm khó người bán trung thực; ngược lại, người bán hiểu hàng thường sẵn sàng làm vì nó giúp họ tránh tranh cãi sau này. Nếu người bán từ chối mọi yêu cầu kiểm chứng mà chỉ lặp lại màn đốt lửa, đó là thông tin đáng để bạn cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Đá thật có bị bật lửa làm đen không?
Bị bám muội thì có, cả đá thật lẫn thuỷ tinh đều có thể bám muội đen khi hơ lửa và lau đi là sạch. Vì vậy việc "không đen" hay "lau là sạch" không phân biệt được đá với thuỷ tinh. Một số đá thật còn có thể đổi màu hoặc nứt nếu bị nung nóng.
Thạch anh rạch được kính thì có chắc là thạch anh tự nhiên không?
Không chắc. Thạch anh tổng hợp có cùng độ cứng và cũng rạch được kính. Nhiều loại đá khác cứng hơn kính cũng làm được như vậy. Phép thử này chỉ cho biết món đồ cứng hơn kính, tức là loại được nhựa, bột đá và đá mềm.
Hổ phách nổi trong nước muối có phải hổ phách thật không?
Chưa đủ để khẳng định. Phép thử này loại được thuỷ tinh và đá vì chúng chìm, nhưng nhựa copal và một số loại nhựa tổng hợp cũng nổi. Muốn xác định hổ phách, cần kết hợp thêm soi đèn UV, quan sát bao thể và tốt nhất là kiểm định.
Mua qua livestream thì nên lưu lại gì để đổi trả?
Nên chụp màn hình hoặc lưu đoạn video người bán mô tả món đồ, giữ tin nhắn có ghi chất liệu, kích thước, trọng lượng, và quay video khi mở hộp. Những thứ này là căn cứ để bạn yêu cầu đổi trả nếu món nhận được không khớp với mô tả.
Giọt nước tròn trên mặt ngọc nói lên điều gì?
Chủ yếu nói về bề mặt: mặt đá sạch, nhẵn và có thể có lớp sáp hoặc lớp bóng phủ. Mặt kính sạch, nhựa đánh bóng cũng tạo giọt nước tròn. Đây không phải dấu hiệu tin cậy để phân biệt ngọc thật với vật liệu khác.
Có nên yêu cầu người bán đập thử một hạt cùng lô không?
Không nên coi đó là cách kiểm chứng. Hạt bị đập có thể không cùng vật liệu với món bạn nhận, và đập vỡ chỉ cho thấy mặt vỡ, vốn khó đọc qua màn hình. Cân, đo, quay cận đáy và lỗ xỏ cho nhiều thông tin hơn mà không làm hỏng gì.