Làm sạch huỳnh thạch đúng cách rất đơn giản: thổi hoặc chải bụi trước, lau bằng khăn mềm làm ẩm với nước nhiệt độ phòng, có thể thêm chút xà phòng dịu, rồi thấm khô ngay. Không dùng nước nóng, máy rửa siêu âm, hơi nước, giấm, chanh, chất tẩy có axit, kem đánh răng hay nước muối. Khi cất, để riêng từng món trong túi vải hoặc ngăn lót nỉ, tránh nắng và nguồn nhiệt.
Nhiều người quen làm sạch đá phong thủy theo cách dùng cho thạch anh: ngâm nước muối, phơi nắng, chà bằng bàn chải. Với huỳnh thạch, những thói quen đó làm đá mờ, rạn hoặc nhạt màu sau vài lần. Bài dưới giải thích vì sao, rồi đi vào cách làm cho từng dạng vật phẩm, cách cất, và cách tẩy đá theo tập quán sao cho nhẹ nhàng với loại đá mềm này.
Vì sao huỳnh thạch cần cách làm sạch riêng
Có bốn đặc điểm khiến fluorite khác các loại đá phong thủy phổ biến. Thứ nhất là độ mềm: ở mức 4 trên thang Mohs, đá thua cả thuỷ tinh, trong khi bụi nhà, cát bám ở đế giày, hạt bột mài trong kem đánh răng đều cứng hơn. Lau khô một khối huỳnh thạch dính bụi giống như chà nhẹ giấy nhám lên mặt đá.
Thứ hai là cát khai: bên trong đá có sẵn các mặt yếu. Rung động mạnh của máy siêu âm hoặc một cú va khi đang cọ rửa trong bồn đều có thể làm vết tách nhỏ lan rộng. Thứ ba là nhạy nhiệt: chuyển từ nước nóng sang không khí lạnh, hoặc phun hơi nước, tạo chênh lệch giãn nở giữa bề mặt và lõi, đủ để rạn đá.
Thứ tư là xử lý: nhiều hạt vòng, quả cầu, trụ huỳnh thạch được ngấm keo để gia cố vết nứt. Keo kỵ dung môi mạnh, kỵ nhiệt, có thể ngả vàng hoặc bong. Fluorite cũng phản ứng chậm với axit mạnh; giấm hay nước chanh ít khi làm hỏng ngay, nhưng dùng lâu có thể làm mặt bóng mờ đi. Nắm được bốn điểm này, bạn sẽ thấy các lời khuyên bên dưới đều có lý do cụ thể chứ không phải kiêng cữ.
Nên dùng và không nên dùng
Bảng dưới gom những thứ hay có sẵn trong nhà, chia theo mức an toàn với huỳnh thạch.
| Thứ dùng | Mức an toàn | Lý do |
|---|---|---|
| Bóng thổi bụi, chổi lông mềm | Nên dùng | Lấy bụi đi mà không cọ xát |
| Khăn sợi nhỏ làm ẩm | Nên dùng | Mềm, giữ bụi trong sợi thay vì kéo lê trên mặt đá |
| Nước nhiệt độ phòng | Nên dùng | Không gây sốc nhiệt |
| Xà phòng dịu, nước rửa chén pha loãng | Dùng được | Gỡ dầu tay; cần tráng lại kỹ |
| Cồn lau | Hạn chế | Lau nhanh được với đá không keo; tránh với đá ngấm keo |
| Nước nóng, hơi nước | Không nên | Sốc nhiệt, dễ rạn |
| Máy rửa siêu âm | Không nên | Rung làm vết tách lan rộng |
| Giấm, chanh, chất tẩy cặn | Không nên | Axit làm mờ mặt bóng theo thời gian |
| Kem đánh răng, bột mài | Không nên | Hạt mài cứng hơn đá, gây xước |
| Nước muối, vùi muối hột | Không nên | Muối bám khe, lỗ khoan; ẩm lâu không tốt cho đế và keo |
Nếu không chắc một chất tẩy có an toàn không, nguyên tắc chung là: thứ gì bạn không dám dùng để lau mặt kính đồng hồ đắt tiền thì cũng đừng dùng cho huỳnh thạch.
Quy trình làm sạch món huỳnh thạch mặt bóng
Áp dụng cho quả cầu, trụ, khối mài, tượng có mặt nhẵn. Làm trên bàn có trải khăn dày để lỡ trượt tay đá không rơi xuống nền cứng.
- Thổi bụi hoặc chải nhẹ bằng chổi lông mềm, đi theo một chiều, chú ý các khe và chân đế.
- Pha một chậu nhỏ nước nhiệt độ phòng với vài giọt xà phòng dịu. Nhúng khăn sợi nhỏ, vắt gần khô.
- Lau từng mặt nhẹ tay, không ấn mạnh, không chà đi chà lại một chỗ. Với tượng, dùng tăm bông ẩm cho các kẽ hẹp.
- Đổi sang khăn sạch chỉ thấm nước, lau lại để không còn lớp xà phòng mỏng làm đá bị mờ.
- Thấm khô bằng khăn khô mềm, rồi để đá nằm trên khăn khoảng mười lăm phút ở nhiệt độ phòng.
- Đặt lại lên đế hoặc kệ khi đá đã khô hẳn, nhất là với món có đế gỗ, để nước không đọng ở chân.
Tần suất làm sạch tuỳ chỗ đặt: bàn làm việc gần cửa sổ có thể cần mỗi tháng, tủ kính kín thì vài tháng một lần là đủ. Lau càng ít mà đúng cách thì mặt đá càng giữ được độ bóng lâu.
Làm sạch theo từng dạng vật phẩm
Cụm tinh thể trên đá mẹ. Không lau bằng khăn vì sợi vải mắc vào góc tinh thể và kéo sứt. Dùng bóng thổi, chổi lông mềm, tăm bông ẩm cho các kẽ. Nếu đá mẹ có khoáng vật ánh kim như pyrite, không ngâm nước vì pyrite có thể gỉ và để vệt.
Khối thô, mặt tách. Bề mặt thô giữ bụi trong các bậc nhỏ. Chải bằng bàn chải đánh răng lông thật mềm khi đá khô, sau đó tráng nhanh dưới vòi nước nhiệt độ phòng nếu cần, thấm khô ngay.
Vòng tay, mặt dây. Lau từng hạt bằng khăn ẩm. Có thể nhúng nhanh vào nước pha xà phòng dịu rồi lau khô, nhưng không ngâm, vì dây chun và dây tết ngấm nước lâu sẽ nhanh hỏng. Phần kim loại bạc có thể dùng khăn lau bạc riêng, tránh để khăn có hoá chất chạm vào đá.
Món có đế gỗ, đế dán keo. Tách đá khỏi đế nếu được rồi làm riêng. Nếu đá dán chết vào đế, chỉ lau ẩm phần đá, không để nước chảy xuống chỗ keo và gỗ.
Khối bát diện nhỏ số lượng nhiều. Cho vào rổ nhựa lưới, nhúng nhanh trong chậu nước, khuấy nhẹ, vớt ra trải lên khăn từng lớp. Không lắc rổ mạnh làm các khối cọ sứt nhau.
Cất giữ huỳnh thạch khi không bày
Món nào cũng nên có chỗ riêng. Túi vải nhung, túi vải bông có dây rút, hoặc hộp có ngăn lót nỉ là đủ. Không để huỳnh thạch chung một túi với thạch anh, mã não, kim loại hay chìa khoá; chỉ cần vài lần xóc túi là các góc fluorite sứt và mặt bóng xước. Món đeo nên được cất nằm phẳng thay vì treo lâu trên móc.
Chỗ cất nên khô ráo, nhiệt độ ổn định, tránh nắng chiếu. Ngăn kéo tủ quần áo, hộp trên kệ sách trong phòng có điều hoà đều ổn. Tránh để gần bếp, gần máy sấy, trên nóc tủ lạnh nơi hơi nóng thoát ra, hay trong cốp xe. Độ ẩm bình thường trong nhà không làm hại fluorite, nhưng làm hại đế gỗ, dây vòng và có thể làm keo xử lý nhanh xuống cấp.
Khi chuyển nhà hoặc gửi đi xa, bọc từng món bằng giấy mềm rồi một lớp màng xốp hơi, chèn kín trong hộp cứng để không xê dịch. Trụ và tượng cần bọc thêm phần đỉnh và các chi tiết nhô ra. Ghi bên ngoài hộp là đồ dễ vỡ và đặt hộp ở lớp trên cùng khi xếp đồ.
Khi đá đã mờ, xước, sứt hay rạn
Mờ toàn bề mặt. Thường do lau khô nhiều lần hoặc để chung với đá cứng. Lớp mờ là vô số vết xước rất nhỏ, không lau sạch được vì không phải bụi. Muốn bóng lại, phải nhờ thợ mài đánh bóng theo các cấp bột mịn dần. Với khối thô hay cụm tinh thể, việc này gần như không làm được mà không làm mất vẻ tự nhiên.
Vệt mờ loang lổ sau khi rửa. Thường là cặn khoáng từ nước máy hoặc lớp xà phòng chưa tráng sạch. Lau lại bằng khăn ẩm với nước tinh khiết, lau vài lượt, thấm khô. Vệt mất đi thì đó là cặn; vệt còn nguyên thì có thể là xước hoặc ăn mòn bề mặt.
Sứt góc, mẻ cạnh. Mảnh sứt của fluorite thường để lại mặt phẳng bậc thang. Sứt nhỏ có thể để nguyên, coi như dấu vết sử dụng; sứt lớn ở chỗ dễ thấy có thể nhờ thợ mài tròn cạnh lại. Không dán mảnh vỡ bằng keo dán nhanh nếu định làm sạch bằng nước sau này, vì keo trắng đục dần.
Vết rạn mới xuất hiện. Nếu thấy vết sáng phẳng mới sau khi rửa nước nóng hoặc để gần nguồn nhiệt, đó thường là vết tách do sốc nhiệt. Vết tách không tự liền lại. Từ đó nên giữ đá ở nhiệt độ ổn định, tránh va, và không cầm đá ở phía có vết rạn khi nhấc lên.
Tẩy đá theo tập quán: cách nào nhẹ nhàng với huỳnh thạch
Nhiều gia đình có thói quen "tẩy" hoặc "thanh tẩy" vật phẩm đá khi mới mua và định kỳ sau đó. Đây là tập quán theo niềm tin, có nhiều cách làm, không cách nào là bắt buộc. Nếu bạn muốn làm, bảng dưới cho biết cách nào hợp với tính chất vật lý của fluorite.
| Cách theo tập quán | Hợp với huỳnh thạch không | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Xông khói trầm, khói thảo mộc | Hợp | Giữ khoảng cách để đá không bị nóng, không ám muội |
| Đặt dưới ánh trăng qua đêm | Hợp | Đặt trong nhà cạnh cửa sổ, tránh sương và côn trùng |
| Đặt trên hốc, cụm thạch anh | Hợp | Lót vải để fluorite không cọ vào tinh thể cứng |
| Dùng âm thanh chuông, chuông xoay | Hợp | Không có tác động vật lý đáng kể lên đá |
| Phơi nắng nhiều giờ | Không nên | Có thể nhạt màu, nóng lên đột ngột |
| Ngâm nước muối, vùi muối hột | Không nên | Muối bám khe, ẩm lâu hại đế và keo |
| Ngâm nước suối, nước mưa lâu | Hạn chế | Không hại đá ngay nhưng cặn khoáng để lại vệt mờ |
Nếu đá đã bị mờ xước nhiều, không có cách tẩy hay làm sạch nào làm mặt bóng trở lại; việc đó cần thợ mài đánh bóng lại bằng bột mài chuyên dụng. Vết cặn trắng do nước có thể lau bằng khăn ẩm với nước tinh khiết, lau nhiều lần, không cần đến chất tẩy cặn có axit.
Câu hỏi thường gặp
Huỳnh thạch có rửa dưới vòi nước được không?
Được, nếu dùng nước nhiệt độ phòng, dòng chảy nhẹ và thấm khô ngay sau đó. Fluorite tan cực ít trong nước. Không dùng vòi nước nóng, không để đá va vào bồn rửa bằng sứ hay inox, và nên đặt khăn dưới đáy bồn đề phòng trượt tay.
Có nên ngâm huỳnh thạch qua đêm để tẩy đá không?
Không nên. Ngâm lâu không làm fluorite tan đáng kể, nhưng nước len vào các vết tách và để lại cặn, dây vòng và keo xử lý cũng nhanh hỏng. Nếu muốn tẩy theo tập quán, xông khói trầm hoặc đặt dưới ánh trăng nhẹ nhàng hơn.
Đá huỳnh thạch bị mờ có đánh bóng lại được không?
Được, nhưng nên nhờ thợ mài đá. Họ dùng bột mài và nỉ đánh bóng chuyên dụng theo từng cấp. Tự đánh bằng kem đánh răng hay giấy nhám thường làm mặt đá xước nhiều hơn, mất dáng và không đều.
Dùng nước rửa kính để lau huỳnh thạch có được không?
Nhiều loại nước rửa kính chứa amoniac hoặc cồn, không hợp với đá ngấm keo và có thể để lại vệt. Cách an toàn hơn là khăn sợi nhỏ ẩm với nước sạch, thêm chút xà phòng dịu khi cần gỡ dầu tay.
Huỳnh thạch bị dính băng dính, nhãn dán thì gỡ thế nào?
Bóc nhẹ, phần keo còn lại có thể làm mềm bằng một chút dầu ăn trên khăn, để vài phút rồi lau đi, sau đó rửa lại bằng nước pha xà phòng dịu. Không dùng dao cạo hay xăng thơm.
Có cần làm sạch huỳnh thạch thường xuyên không?
Không cần. Món đặt trong tủ kính có thể vài tháng mới lau một lần; món trên bàn làm việc thì mỗi tháng hoặc khi thấy bụi. Lau ít nhưng đúng cách giúp đá giữ bóng lâu hơn lau nhiều mà sai cách.