Hổ phách sẫm màu dần theo năm tháng là quá trình oxy hoá tự nhiên khi bề mặt tiếp xúc không khí và ánh sáng. Còn bề mặt bị mờ đục, dính, hay rạn chân chim thường do nhiệt, dung môi, nước hoa, ánh nắng gắt hoặc va chạm. Phần lớn hư hại bề mặt có thể đánh bóng lại, nhưng mỗi lần đánh là mất một lớp vật liệu.
Nhiều người khi thấy chuỗi hổ phách đổi màu hay nổi vết rạn thường lo đó là điềm gì, hoặc nghĩ mình mua phải hàng giả. Thực tế phần lớn là chuyện vật liệu hữu cơ già đi hoặc bị dùng chưa đúng. Bài này giúp bạn nhận ra từng hiện tượng, hiểu nguyên nhân, biết cái nào nên để nguyên, cái nào nên sửa, và cách phòng cho món đồ còn lại.
Nhận ra hiện tượng và nguyên nhân
Bảng dưới gom những thay đổi hay gặp trên hổ phách đeo, bày lâu năm. Một món có thể có nhiều hiện tượng cùng lúc.
| Hiện tượng | Trông như thế nào | Nguyên nhân thường gặp | Có đáng lo không |
|---|---|---|---|
| Sẫm màu đều | Vàng thành cam, đỏ nâu dần qua nhiều năm | Oxy hoá tự nhiên do không khí, ánh sáng | Không, nhiều người còn thích |
| Mờ đục bề mặt | Mất bóng, như phủ sương mỏng | Dung môi, nước hoa, xà phòng, cọ xát | Nên tìm và bỏ nguyên nhân |
| Dính tay | Bề mặt hơi dính, bám bụi | Cồn, axeton, tinh dầu; hay gặp ở copal | Đáng kiểm lại vật liệu |
| Nứt chân chim | Mạng rạn mịn trên bề mặt | Oxy hoá lâu năm, khô, nhiệt, nắng gắt | Theo dõi, tránh để lan sâu |
| Nứt sâu, sứt mẻ | Vết nứt cắt ngang, mảnh bong | Va đập, rơi, đổi nhiệt đột ngột | Cần thợ xem xét |
| Xước mờ | Vệt mảnh, mờ theo hướng cọ | Cọ vào đá cứng, kim loại, khoá | Đánh bóng nhẹ được |
Điều đáng nhớ: sẫm màu và một lớp rạn mịn sau nhiều chục năm là dấu vết thời gian mà người chơi hổ phách lâu năm trân trọng. Mờ, dính, nứt sâu mới là những thứ báo hiệu cách dùng chưa đúng.
Sẫm màu: quá trình tự nhiên của nhựa hoá thạch
Hổ phách là chất hữu cơ, nên dù đã hoá thạch hàng triệu năm, lớp bề mặt vẫn tiếp tục phản ứng chậm với oxy trong không khí. Ánh sáng, đặc biệt là tia cực tím, và nhiệt độ cao đẩy nhanh quá trình này. Kết quả là màu bề mặt chuyển từ vàng nhạt sang vàng đậm, cam, đỏ nâu. Một chuỗi vàng chanh đeo hằng ngày có thể ngả màu thấy rõ sau vài năm.
Quá trình này không đảo ngược được bằng cách lau rửa. Có thể mài bỏ lớp ngoài để lộ màu sáng hơn bên trong, nhưng đó là thay đổi vĩnh viễn, làm món đồ nhỏ đi và mất đi dấu vết thời gian. Với đồ cũ, đồ gia truyền, nhiều người chọn giữ nguyên màu sẫm vì chính nó kể câu chuyện của món đồ.
Nếu bạn muốn giữ màu sáng lâu hơn, cách duy nhất là làm chậm quá trình: tránh nắng, tránh nhiệt, cất trong hộp kín sáng khi không đeo. Còn nếu bạn mua hạt đã nung sẫm sẵn, màu của nó cũng sẽ tiếp tục thay đổi chậm theo thời gian, chỉ là ít thấy hơn.
Một điều nữa hay khiến người đeo bối rối: hạt trong cùng một chuỗi sẫm không đều nhau. Hạt nằm ở phía ngoài cổ tay, hay ra nắng, sẽ sẫm nhanh hơn hạt nằm phía trong; hạt thay thế mua sau sẽ sáng hơn hạt cũ. Đó là chuyện bình thường của vật liệu hữu cơ, không phải dấu hiệu hạt nào thật, hạt nào giả. Nếu muốn chuỗi đều màu hơn, thỉnh thoảng xoay chuỗi khi đeo.
Mờ đục và dính: thường do hoá chất
Bề mặt hổ phách bóng nhờ được đánh bóng mịn. Khi gặp dung môi như cồn, axeton trong nước rửa móng tay, tinh dầu đậm đặc, nước hoa, keo xịt tóc, lớp bề mặt bị hoà tan một chút hoặc bị tác động, làm ánh bóng mất đi, trông như phủ sương. Xà phòng đậm, chất tẩy rửa và nước clo hồ bơi để lâu ngày cũng gây hiện tượng tương tự.
Nếu bề mặt không chỉ mờ mà còn dính tay, bám bụi, đó là dấu hiệu vật liệu bị dung môi tác động mạnh. Hổ phách thật ít khi dính, trong khi copal, nhựa cây chưa hoá thạch đủ lâu, rất dễ bị như vậy. Khi thấy hiện tượng này, nên nghĩ tới khả năng món đồ là copal và có thể mang đi giám định nếu nó có giá trị với bạn.
Cách phòng đơn giản là thay đổi thứ tự: xịt nước hoa, thoa kem dưỡng, keo tóc xong, đợi khô rồi mới đeo hổ phách. Tháo vòng, nhẫn khi rửa tay bằng xà phòng, khi lau dọn bằng hoá chất. Một chuỗi được giữ khỏi hoá chất có thể giữ độ bóng hàng chục năm.
Nứt chân chim và nứt sâu
Nứt chân chim là mạng vết rạn rất mịn trên bề mặt, giống như men gốm rạn. Trên hổ phách cũ, nó hình thành từ từ khi lớp ngoài oxy hoá và co lại khác với phần bên trong. Nhiệt độ cao, nắng gắt, không khí quá khô làm nó xuất hiện sớm và rõ hơn. Ở đồ gia truyền vài chục năm, một lớp rạn mịn là bình thường.
Nứt sâu, cắt ngang hạt hay mặt dây là chuyện khác. Thường do rơi, va đập, hoặc đổi nhiệt đột ngột như đang lạnh trong phòng máy lạnh rồi ra nắng gắt, hay rửa nước nóng. Hổ phách có vảy hoa sẵn chứa mặt nứt bên trong, nên dễ bị vết nứt lan ra hơn. Vết nứt sâu làm món đồ yếu đi và có thể vỡ khi tiếp tục va chạm.
Gặp nứt sâu, nên ngừng đeo, cất riêng và mang tới thợ quen làm hổ phách. Tuỳ vị trí, thợ có thể mài bỏ phần hỏng, làm lại hạt nhỏ hơn, hoặc gia cố. Không tự dùng keo dán mạnh có dung môi, vì chính dung môi có thể làm mờ và rạn thêm xung quanh vết nứt. Một món hổ phách nứt không mang điềm báo gì; về vật liệu, chỉ cần sửa được thì sửa, không sửa được thì cất giữ trân trọng.
Khi nhận lại một món hổ phách cũ
Chuỗi hổ phách của ông bà, mặt dây mua lại ở chợ đồ cũ thường đến tay bạn với đủ dấu vết: sẫm màu, rạn mịn, dây mục, móc lỏng. Trước khi đeo lại, nên làm một lượt kiểm tra. Bắt đầu bằng dây: dây chỉ, dây chun cũ thường đã yếu dù nhìn còn nguyên, nên thay mới trước khi đeo để tránh đứt rơi hạt.
Tiếp theo, nhìn từng hạt dưới đèn: hạt nào nứt sâu, sứt mẻ thì để riêng, hạt chỉ rạn mịn bề mặt thì vẫn dùng được. Lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm để bỏ bụi bẩn lâu năm, không ngâm, không dùng chất tẩy. Nếu có mùi ẩm mốc, phần lớn mùi nằm ở dây; thay dây và để hạt ở chỗ thoáng vài ngày là đỡ.
Với món muốn biết chắc vật liệu, đồ cũ cũng có thể là nhựa đời trước như bakelite, celluloid, vốn từng được dùng giả hổ phách. Những vật liệu này nặng hơn hổ phách và chìm trong nước muối đậm; nếu nghi ngờ, mang tới nơi giám định. Dù kết quả thế nào, món đồ gia truyền vẫn giữ giá trị kỷ niệm của nó; biết đúng vật liệu chỉ giúp bạn giữ nó đúng cách.
Đánh bóng lại: khi nào nên, khi nào không
Đánh bóng có thể làm hổ phách bóng trở lại, nhưng không phải lúc nào cũng nên làm. Cân nhắc theo những điểm sau.
- Nên cân nhắc đánh bóng khi bề mặt bị xước mờ do cọ xát, mờ đục nhẹ do hoá chất, và món đồ không phải đồ cổ hay đồ có giá trị lịch sử.
- Không nên đánh bóng đồ cổ, đồ gia truyền mà bạn muốn giữ nguyên lớp thời gian, hạt nung chỉ sẫm ở lớp ngoài, món có lớp phủ mặt sau.
- Tự làm ở nhà chỉ nên dừng ở mức lau bằng khăn cotton mềm hoặc khăn da mịn, xoa nhẹ theo vòng tròn. Ma sát nhẹ có thể làm bề mặt sáng lên đôi chút.
- Không tự dùng giấy nhám, kem đánh bóng kim loại, kem đánh răng, máy đánh bóng tốc độ cao; nhiệt ma sát của máy có thể làm cháy xém, rạn bề mặt.
- Nhờ thợ khi cần đánh lại thật sự. Thợ quen làm hổ phách dùng bột đánh bóng mịn, tốc độ chậm, nước làm mát, và biết dừng đúng lúc.
- Về dầu: có người bôi một chút dầu ô liu để hổ phách bóng lên. Ý kiến về cách này không thống nhất; dầu có thể bám bụi và lâu ngày làm bề mặt bết. Cách an toàn nhất vẫn là giữ khô và sạch.
Phòng hư hại cho món hổ phách còn lại
Sau khi đã hiểu nguyên nhân, vài thói quen dưới đây giúp món hổ phách đang dùng giữ được vẻ đẹp lâu.
- Đeo sau cùng, tháo trước tiên: xịt nước hoa, thoa kem, làm tóc xong mới đeo; về nhà tháo ra trước khi tắm rửa.
- Lau sau khi đeo: dùng khăn cotton mềm hơi ẩm lau mồ hôi, dầu da, rồi lau khô.
- Cất riêng: túi vải hoặc ngăn hộp có lót, không bỏ lẫn với nhẫn kim loại, vòng đá, đồng hồ.
- Tránh nhiệt và nắng: không để trong xe hơi đỗ ngoài trời, trên bệ cửa sổ, cạnh bếp, dưới đèn nóng.
- Tránh đổi nhiệt đột ngột: không rửa nước nóng, không mang từ chỗ rất lạnh ra chỗ rất nóng ngay.
- Kiểm định kỳ: vài tháng một lần nhìn dây, móc, bề mặt; thấy rạn mới, dây chùng, móc lỏng thì xử lý sớm.
Hổ phách không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ, chỉ cần tránh đúng vài thứ nó sợ. Nếu bạn cần thay món đã hỏng nặng, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách sẫm màu có phải bị hỏng không?
Không. Sẫm màu dần là quá trình oxy hoá tự nhiên khi bề mặt hổ phách tiếp xúc không khí và ánh sáng. Nhiều người chơi hổ phách lâu năm còn ưa màu sẫm vì nó cho thấy thời gian. Nếu muốn giữ màu sáng lâu hơn, hạn chế nắng, nhiệt và cất kín khi không đeo.
Hổ phách bị mờ đục có làm bóng lại được không?
Mờ nhẹ do cọ xát hoặc hoá chất thường đánh bóng lại được. Ở nhà chỉ nên xoa nhẹ bằng khăn mềm; muốn bóng hẳn nên nhờ thợ quen làm hổ phách, dùng bột mịn và tốc độ chậm. Mỗi lần đánh bóng là mất một lớp mỏng vật liệu.
Hổ phách nứt chân chim có sao không?
Lớp rạn mịn trên đồ cũ thường là dấu vết oxy hoá lâu năm, không ảnh hưởng nhiều tới độ bền nếu không lan sâu. Hãy tránh nắng, nhiệt và không khí quá khô để rạn không phát triển thêm. Nếu vết rạn sâu dần hoặc có mảnh bong, nên mang tới thợ.
Hổ phách bị dính tay là hàng giả phải không?
Bề mặt dính sau khi gặp cồn, nước hoa hay dung môi là dấu hiệu vật liệu bị tác động mạnh, thường gặp ở copal hơn hổ phách. Chưa đủ để kết luận là giả, nhưng nếu món đồ có giá trị với bạn, nên mang đi giám định để biết chính xác vật liệu.
Có nên bôi dầu cho hổ phách bóng lên không?
Ý kiến không thống nhất. Một số người bôi chút dầu ô liu cho bóng, nhưng dầu có thể bám bụi và làm bề mặt bết lâu ngày; tinh dầu thơm có dung môi thì càng không nên. Cách an toàn nhất là giữ hổ phách khô, sạch và lau bằng khăn mềm.
Chuỗi hổ phách gia truyền cũ có nên đánh bóng lại không?
Thường không nên nếu bạn muốn giữ giá trị kỷ niệm và lớp thời gian trên món đồ. Có thể chỉ làm sạch nhẹ, thay dây mới và sửa những hạt hỏng nặng. Nếu muốn đánh bóng, hãy trao đổi kỹ với thợ để chỉ đánh nhẹ, giữ lại phần lớn vẻ cũ.