Gần như mọi vật phẩm đều có một lớp hoàn thiện bên ngoài: sáp trên ngọc, sơn bóng trong suốt trên đồng, dầu trên gỗ, véc ni trên bột đá. Phần lớn các lớp này là bình thường và giúp món đồ bền hơn. Lớp cần được người bán nói rõ là những lớp làm thay đổi bản chất hoặc vẻ ngoài của vật liệu: keo tẩm vào đá nứt, màu phủ lên đá trắng, sơn vẽ vân đá lên bột đá.
Bài này giúp bạn tách hai nhóm ấy bằng cách đọc ánh bề mặt dưới đèn, tìm chỗ mòn, soi kính lúp và vài phép thử nhẹ có thể làm ở chỗ khuất. Bạn không cần biết tên hoá học của từng loại keo; chỉ cần biết lớp áo ngoài có thể che những gì và hỏi người bán đúng câu.
Lớp hoàn thiện bình thường và lớp cần được khai
Trong nghề ngọc, đánh sáp sau khi mài bóng là tập quán lâu đời. Sáp làm mặt ngọc mịn hơn, lấp những vết xước li ti và giúp ngọc bớt bám bẩn. Với đồng, lớp sơn bóng trong suốt hoặc lớp sáp giúp giữ màu sáng, làm chậm quá trình xỉn. Với gỗ, dầu và sáp giữ ẩm cho thớ gỗ. Với bột đá, lớp véc ni ngoài cùng bảo vệ lớp sơn màu. Những lớp này không đổi bản chất vật liệu và thường không cần khai riêng.
Nhóm thứ hai khác hẳn. Đá nhiều vết nứt được ngâm vào nhựa hoặc keo epoxy để lấp kín và gắn chặt, sau đó mài bóng; trong ngọc học, phỉ thuý xử lý kiểu này được gọi là hàng B. Thạch anh trắng được phủ một lớp kim loại mỏng bằng công nghệ bay hơi trong chân không để tạo ánh cầu vồng, bán với tên như thạch anh aura. Đá màu nhạt được phủ hoặc nhúng một lớp màu đậm hơn. Bột đá được sơn vẽ vân giả mã não, giả cẩm thạch.
Những xử lý thuộc nhóm thứ hai không bị cấm, và nhiều món vẫn đẹp, bền ở mức chấp nhận được. Điều quan trọng là chúng làm thay đổi giá trị và cách chăm sóc, nên người mua có quyền được biết. Khi người bán nói rõ, bạn chọn được món hợp với túi tiền và mục đích; khi họ im lặng, bạn đang trả tiền cho một vẻ ngoài mà không biết bên dưới là gì.
Các lớp phủ hay gặp trên vật phẩm
Bảng dưới gom các lớp hoàn thiện và xử lý phổ biến. Cột cuối là gợi ý về việc người bán nên nói rõ hay không, theo cách làm minh bạch thường được khuyến nghị.
| Lớp phủ | Thường thấy trên | Mục đích | Dấu hiệu gợi ý | Nên được nói rõ |
|---|---|---|---|---|
| Sáp đánh bóng | Ngọc, đá mềm, gỗ | Mịn mặt, chống bám bẩn | Ánh mềm, hơi mờ khi chạm nhiều | Không bắt buộc |
| Sơn bóng trong suốt | Tượng đồng, bột đá | Chống xỉn, bảo vệ màu | Bóng đều, có thể ố vàng khi cũ | Nên ghi |
| Keo hoặc nhựa tẩm vào đá | Phỉ thuý, ngọc lam, đá nhiều nứt | Lấp nứt, làm trong và chắc hơn | Ánh nhựa, rãnh nứt mờ, có thể phát quang dưới đèn UV | Có |
| Màu nhúng hoặc phủ | Đá màu nhạt, hạt chuỗi | Đổi màu, đồng màu hơn | Màu đọng ở khe, lỗ xỏ; phai khi lau | Có |
| Lớp kim loại siêu mỏng tạo ánh cầu vồng | Thạch anh, hốc thạch anh | Tạo ánh nhiều màu | Ánh cầu vồng đều khắp, trầy lộ màu trắng | Có |
| Sơn vẽ vân đá | Bột đá, nhựa | Giả vân đá tự nhiên | Vân lặp lại, vân dừng ở mép, không xuyên vào lõi | Có |
Bảng chỉ là khung tham khảo. Mỗi xưởng có cách làm riêng, và cùng một tên gọi có thể chỉ những mức xử lý khác nhau. Khi nghi ngờ, hãy hỏi cụ thể: món này có tẩm gì không, có phủ màu không, lớp bóng ngoài là gì.
Đọc ánh bề mặt dưới một ngọn đèn
Chọn đèn có hình rõ. Một ống đèn dài, một ô cửa sổ hay đèn pin rọi chéo cho hình phản chiếu sắc nét trên mặt món đồ. Xoay chậm món đồ để hình phản chiếu trượt qua toàn bộ bề mặt.
Ánh của đá mài bóng. Đá cứng như thạch anh, mã não khi được mài bóng tốt cho ánh giống mặt kính: hình phản chiếu sắc, viền rõ. Ngọc nephrite và phỉ thuý có ánh mỡ hoặc ánh thuỷ tinh mềm hơn một chút.
Ánh nhựa, ánh "ướt". Lớp keo hay nhựa phủ dày thường cho ánh như có một lớp nước mỏng trên mặt, hình phản chiếu hơi nhoè ở viền. Ở đá tẩm keo, những rãnh nứt li ti trên mặt có thể trông mờ, không sắc cạnh như rãnh nứt tự nhiên.
Vân vỏ cam và giọt đọng. Lớp sơn phun thường để lại bề mặt gợn nhẹ như vỏ quả cam, thấy rõ khi soi chéo. Ở mép dưới của các chi tiết, sơn có thể đọng thành giọt nhỏ đã khô.
Nét chạm bị mềm đi. Khi lớp phủ quá dày, các đường chạm sắc như vảy, lông, nếp áo bị lấp bớt, cạnh trở nên tròn. Đá tạc rồi chỉ đánh sáp thì cạnh vẫn rõ.
Chỗ mòn và chỗ tiếp xúc: nơi lớp áo lộ ra
Lớp phủ nào cũng có lúc mòn, và nó mòn trước tiên ở những chỗ hay chạm: đỉnh đầu tượng, lưng thiềm thừ, mép đế, các mặt hạt cọ vào nhau trên chuỗi. Ở những chỗ này bạn có thể thấy ánh bề mặt đổi khác, như một vùng mờ giữa nền bóng, hoặc một vùng sáng hơn giữa nền đã ố.
Với đá phủ màu hoặc phủ ánh cầu vồng, chỗ mòn thường lộ ra màu gốc: trắng đục, trong suốt hoặc màu nhạt hơn hẳn. Với bột đá sơn vân, chỗ mòn lộ lõi trắng hoặc xám. Với đồng phủ sơn bóng, chỗ sơn bong ra sẽ xỉn nhanh hơn phần còn lớp phủ, tạo những mảng loang khác màu. Đây là quá trình tự nhiên chứ không phải dấu hiệu đồng giả.
Sơn bóng gốc nhựa trên đồng và bột đá có thể ố vàng sau nhiều năm, nhất là ở chỗ có nắng chiếu qua cửa kính. Trên đá trắng, lớp keo tẩm cũng có thể ngả vàng dần. Khi mua hàng đã bày lâu, những vùng ố như vậy là gợi ý về lớp phủ đã có từ đầu. Hãy so màu ở chỗ khuất với chỗ hay phơi sáng để thấy sự khác biệt.
Phép thử nhẹ ở chỗ khuất
Những bước dưới đây không làm hỏng món đồ nếu làm đúng, nhưng vẫn nên xin phép người bán và chỉ thử ở chỗ khuất như đáy hoặc mặt sau:
- Lau bằng khăn trắng hơi ẩm, rồi xem khăn có dính màu không. Màu nhuộm kém bền hoặc màu phủ mới có thể để lại vệt nhạt trên khăn.
- Soi kính lúp mười lần ở rãnh nứt và chỗ mòn: tìm lớp mỏng khác màu ở mép, bọt khí nhỏ trong keo, hoặc vết sơn tràn qua đường chạm.
- Nếu có đèn UV bước sóng 365 nm, soi trong phòng tối. Nhiều loại keo và nhựa phát quang xanh trắng, trong khi đá nền phát quang khác hoặc không phát quang. Đây là gợi ý, không phải kết luận, vì một số đá tự nhiên cũng phát quang.
- Nhỏ một giọt nước nhỏ lên chỗ khuất và quan sát. Mặt có sáp hoặc phủ bóng làm giọt nước co tròn; mặt đá thô không phủ làm nước loang nhanh hơn. Lau khô ngay sau đó.
- Không dùng cồn, axeton, nước tẩy sơn móng tay hay giấm với món chưa mua. Những dung môi này có thể làm mờ lớp bóng, tẩy màu hoặc ăn mòn đá vôi, để lại vết không xoá được.
Kết quả của các bước này nên đọc cùng nhau. Một vệt màu trên khăn cộng với màu đọng ở lỗ xỏ là chỉ dấu mạnh về lớp màu phủ; một mình ánh "ướt" thì chưa đủ để kết luận đá tẩm keo.
Lớp phủ quyết định cách chăm sóc
Biết món đồ có lớp áo gì giúp bạn tránh làm hỏng nó khi vệ sinh. Vài nguyên tắc theo từng loại:
- Ngọc và đá có sáp: lau bằng khăn mềm khô; khi sáp mờ đi có thể nhờ thợ đánh lại; tránh ngâm lâu trong nước nóng vì sáp mềm ra.
- Đá tẩm keo: tránh nhiệt cao, tránh để cạnh bếp, đèn sợi đốt hay cửa kính nắng gắt; không ngâm trong dung môi, nước tẩy rửa hay máy rửa siêu âm.
- Đá phủ màu hoặc phủ ánh cầu vồng: hạn chế cọ xát, cất riêng, không lau bằng vải nhám, không để chạm vào đá cứng khác.
- Tượng đồng phủ sơn bóng: chỉ lau bụi; không dùng kem đánh đồng khi lớp sơn còn nguyên, vì kem sẽ làm trầy và bong lớp phủ không đều.
- Bột đá sơn vân và véc ni: lau bằng khăn ẩm vắt kỹ rồi lau khô; tránh chất tẩy có cồn hoặc chất mài.
Khi không rõ món đồ có lớp phủ gì, hãy chọn cách nhẹ nhất: phủi bụi, lau khăn khô. Hỏi lại người bán trước khi thử bất cứ chất làm sạch nào khác.
Hỏi người bán thế nào cho rõ
Câu hỏi chung chung như "đá thật không" thường chỉ nhận về câu trả lời chung chung. Bạn sẽ có thông tin tốt hơn nếu hỏi theo từng lớp. Món này là đá gì, tạc nguyên khối hay đổ khuôn? Màu là màu tự nhiên hay có nhuộm, phủ? Đá có được tẩm keo hoặc nhựa không? Lớp bóng ngoài là sáp hay sơn? Có cần lưu ý gì khi lau chùi?
Người bán hiểu hàng thường trả lời ngay và không ngại ghi câu trả lời vào tin nhắn hoặc hoá đơn. Nếu câu trả lời là "không biết", điều đó cũng là thông tin: bạn đang mua một món mà người bán chưa nắm rõ nguồn gốc, và bạn có thể cân nhắc mức giá hoặc yêu cầu điều kiện đổi trả rõ ràng hơn.
Với món giá trị cao như ngọc phỉ thuý, câu hỏi về tẩm keo nên đi kèm đề nghị có kết quả kiểm định, vì mắt thường và các phép thử tại nhà không đủ để khẳng định. Với món trang trí giá phổ thông, một câu trả lời trung thực về lớp phủ thường đủ để bạn chọn và chăm sóc đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc được đánh sáp có phải ngọc giả không?
Không. Đánh sáp là bước hoàn thiện truyền thống của nghề ngọc, giúp mặt ngọc mịn và bớt bám bẩn. Nó không làm thay đổi bản chất của ngọc. Khác với đánh sáp, việc tẩy axit rồi tẩm nhựa vào ngọc là một kiểu xử lý cần được khai rõ.
Thạch anh ánh cầu vồng có phải đá tự nhiên không?
Phần đá bên dưới thường là thạch anh tự nhiên, nhưng ánh cầu vồng đều khắp mặt thường đến từ lớp kim loại siêu mỏng được phủ trong chân không. Đây là vật phẩm đã xử lý, nên được gọi đúng tên và chăm sóc nhẹ tay để lớp phủ không bị trầy.
Đèn UV có phát hiện được đá tẩm keo không?
Đèn UV có thể cho một gợi ý, vì nhiều loại keo, nhựa phát quang khi chiếu tia cực tím. Tuy nhiên một số đá tự nhiên cũng phát quang, và một số keo không phát quang. Kết quả soi đèn UV ở nhà chỉ nên dùng để đặt câu hỏi, còn kết luận cần phòng kiểm định.
Tượng đồng có lớp sơn bóng bị ố vàng thì xử lý thế nào?
Nếu muốn khôi phục màu sáng, thợ đồng có thể tẩy lớp sơn cũ, đánh bóng lại và phủ lớp mới. Tự làm tại nhà bằng dung môi mạnh dễ làm loang màu và hỏng chi tiết. Nếu bạn thích vẻ trầm của đồng cũ, có thể giữ nguyên và chỉ lau bụi định kỳ.
Lớp màu nhuộm có làm hại da khi đeo vòng không?
Phần lớn các trường hợp chỉ là màu phai bám ra da hoặc dây. Một số người có thể bị kích ứng với chất màu hay keo. Nếu da đỏ, ngứa kéo dài ở chỗ đeo, nên tháo ra, rửa sạch và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu nếu không đỡ.
Có nên tự đánh sáp lại cho tượng đá ở nhà không?
Với đá cứng không tẩm keo, có thể dùng một lượng rất nhỏ sáp ong tinh hoặc sáp chuyên dụng, xoa mỏng rồi lau bóng bằng khăn mềm. Nên thử ở chỗ khuất trước. Với đá tẩm keo, đá phủ màu hoặc tượng có lớp sơn, tốt nhất hỏi người bán hay thợ trước khi làm.