Tượng Tam Đa chọn và đặt thế nào: cỡ theo phòng, chất liệu và cách xếp ba ông

Tượng Tam Đa là bộ ba hình tượng dân gian Phúc, Lộc, Thọ, thường được bày trong tủ trưng bày hoặc trên kệ ở phòng khách như lời chúc gia đình đông vui, đủ đầy, sống lâu; chọn cỡ theo ngăn tủ, chất liệu theo nội thất và độ an toàn, xếp ba ông thành một hàng với Phúc ở giữa theo cách phổ biến. Đây là đồ trưng bày mang lời chúc, không phải vật để khấn vái hay cầu xin.

Bài này giúp nhận ra từng ông qua vật cầm trên tay, chọn cỡ và chất liệu, xếp và đặt cho trang trọng mà không đổ vỡ, và chọn bộ Tam Đa làm quà. Chuyện truyền thuyết từng nhân vật chỉ nhắc rất ngắn.

Tam Đa trong đời sống gia đình Việt

Tam Đa nghĩa là ba điều nhiều: nhiều phúc, nhiều lộc, nhiều thọ. Ba điều ấy được hình tượng hoá thành ba ông già hiền hậu, xuất hiện trên tranh Tết, trên đồ gốm, trên tượng bày tủ, đã quen thuộc với nhiều thế hệ. Trong không ít gia đình, bộ Tam Đa trong tủ kính phòng khách là món được mua từ thời ông bà, đứng đó mấy chục năm.

Theo tập quán, bộ Tam Đa là lời chúc cho cả nhà: con cháu đầy đàn, công việc ổn định, người già mạnh khoẻ. Người ta hay tặng Tam Đa trong dịp mừng thọ, tân gia, đám cưới, hoặc mua về bày ngày Tết. Bày Tam Đa là cách gia đình nhắc nhau về những giá trị mình coi trọng, giống như treo một câu đối hay một bức tranh chúc phúc.

Cần phân biệt: Tam Đa là hình tượng trưng bày mang tính chúc tụng, không đặt lên bàn thờ thay cho việc thờ cúng tổ tiên, cũng không cần thắp hương, khấn vái. Có gia đình đặt Tam Đa gần khu thờ, đó là tập quán riêng của họ; ở bài này, Tam Đa được nói như một món bày trong phòng khách, tủ trưng bày.

Nhận ra từng ông qua vật cầm và dáng

Ba ông thường được tạc theo những đặc điểm dễ nhận. Biết để xếp đúng và để khi chọn mua thấy bộ có đủ chi tiết hay không:

Mỗi xưởng tạc có cách thể hiện riêng: có bộ Lộc cầm thỏi vàng thay vì như ý, có bộ Thọ cưỡi hươu, có bộ có thêm hạc hoặc trẻ nhỏ bên cạnh. Không có phiên bản nào là "đúng duy nhất". Chỉ cần ba ông nhận ra được, cùng phong cách, cùng chất liệu và cân đối với nhau.

Xếp ba ông thế nào cho trang trọng

Cách xếp phổ biến nhất là ba ông đứng thành một hàng, Phúc ở giữa, Lộc và Thọ hai bên. Về chuyện ai bên trái ai bên phải, mỗi nơi một kiểu; nhiều gia đình xếp Lộc bên trái, Thọ bên phải khi nhìn từ phía người đứng trước tủ, có nơi làm ngược lại. Không có quy định bắt buộc, chỉ nên giữ một cách xếp ổn định và ba ông cùng nhìn về phía trước.

Ở nhiều bộ tượng, ông Phúc được tạc cao hơn hai ông còn lại một chút, đặt giữa là cân. Nếu bộ có ba ông bằng nhau, có thể kê ông giữa lên một đế gỗ thấp để tạo điểm nhấn. Khoảng cách giữa các ông vừa đủ để nhìn rõ từng người, không chạm nhau; chạm nhau thì lúc lau dễ va làm mẻ.

Trong tủ kính, Tam Đa nên ở ngăn ngang tầm mắt người lớn đứng, không quá cao để phải ngước nhìn, không quá thấp dưới đầu gối. Ngăn đó cũng là ngăn trang trọng nhất của tủ. Các món khác như bình hoa, đĩa sứ, ly rượu nên đặt ở ngăn khác, tránh để Tam Đa lẫn giữa một đống đồ.

Chọn cỡ theo chỗ đặt

Chiều cao dưới đây là chiều cao ông cao nhất trong bộ. Gợi ý theo chỗ bày:

Đo chiều cao và chiều sâu ngăn tủ trước khi mua. Tượng gốm, tượng gỗ thường có đế sâu hơn hình dung, nhất là tượng có tay cầm vật chìa ra phía trước. Ba ông đứng cạnh nhau cũng cần tổng chiều ngang khoảng ba lần chiều rộng đế một ông cộng khoảng cách.

Chất liệu: gốm sứ, gỗ, đá, bột đá, đồng

Mỗi chất liệu cho một vẻ và một cách giữ gìn khác nhau:

Với nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy, tượng gỗ hoặc đồng đặt trong tủ có cửa là lựa chọn bền nhất. Gốm sứ đẹp nhưng chỉ một cú va là mất cả một ông, mà bộ thiếu một ông thì rất khó mua bù cho đúng.

Đặt ở đâu trong nhà, và những chỗ không nên

Phòng khách là chỗ hợp nhất: tủ trưng bày, kệ cao, kệ tivi rộng. Ở đó Tam Đa là món đầu tiên khách nhìn thấy và là câu chuyện để ông bà kể với con cháu. Một số gia đình đặt Tam Đa ở phòng sinh hoạt chung tầng trên, nơi cả nhà tụ lại buổi tối.

Không nên đặt Tam Đa trong phòng ngủ, nhà tắm, nhà bếp hay dưới gầm cầu thang. Không phải vì có điều cấm kỵ chắc chắn nào, mà vì tinh thần của bộ tượng là chúc tụng, nên ở chỗ mọi người cùng thấy; và vì phòng tắm, bếp ẩm và nhiều dầu mỡ, làm hỏng tượng gỗ, xỉn tượng đồng.

Về an toàn cụ thể: tượng đứng sàn cỡ lớn ở sảnh cần bục rộng, đặt sát tường, xa cửa ra vào nơi người ta khuân đồ đi qua. Tượng gốm trên kệ treo tường thì kiểm tra kệ chịu được tải, đặt lùi vào trong. Bộ mini trên bàn làm việc đặt trên một khay chung để cả ba di chuyển cùng lúc khi lau bàn, tránh mỗi lần lau lại cầm từng ông lên đặt xuống.

Tam Đa làm quà: mừng thọ, tân gia, cưới hỏi

Tam Đa là món quà mừng thọ quen thuộc, hợp ý nghĩa và dễ được người lớn tuổi đón nhận. Con cháu góp tiền mua một bộ gỗ hoặc gốm đẹp tặng ông bà trong dịp thượng thọ là cách làm nhiều gia đình chọn. Khi tặng, hỏi trước tủ của ông bà còn ngăn trống không, vì rất nhiều nhà đã có sẵn một bộ Tam Đa cũ; khi đó một món khác như đôi hạc, cây đào đá có khi hợp hơn.

Với tân gia, Tam Đa hợp gia đình nhiều thế hệ ở chung, nhà có không gian truyền thống. Với cặp vợ chồng trẻ ở căn hộ nhỏ phong cách hiện đại, một bộ Tam Đa men màu rực có thể khó hợp nội thất; bộ mini bằng gỗ hoặc đá trầm màu là lựa chọn mềm hơn.

Đóng gói Tam Đa cần chú ý từng ông riêng một ngăn, bọc kỹ tay cầm, đầu gậy, như ý, mũ quan, những chi tiết mảnh dễ gãy nhất. Kèm thiệp ghi tên từng ông và ý chúc giúp người nhận, nhất là người trẻ, biết xếp sao cho đúng.

Bộ Tam Đa cũ trong nhà: giữ, sửa hay thay

Rất nhiều nhà có một bộ Tam Đa từ thời ông bà, men đã sờn, có ông mẻ gậy, có ông gãy tay em bé dán keo lại. Con cháu dọn nhà thường phân vân có nên thay bộ mới. Không có quy định nào nói tượng sứt mẻ là xấu; với nhiều gia đình, chính bộ tượng cũ là kỷ vật của ông bà, giá trị nằm ở đó.

Tượng gốm mẻ nhỏ có thể nhờ thợ gốm hàn, vẽ lại men; tượng gỗ nứt chân đế có thể chèn keo, đánh lại sáp. Chi phí sửa thường không cao, và một bộ tượng được sửa cẩn thận vẫn đẹp. Nếu một ông vỡ hẳn, khó tìm ông thay đúng phong cách, có gia đình chọn giữ hai ông còn lại cất làm kỷ niệm và mua bộ mới bày tủ.

Khi thay bộ mới, bộ cũ không cần vứt bỏ vội. Có thể cất vào hộp, trao cho một người con, người cháu muốn giữ, hoặc bày ở phòng của ông bà. Cách xử lý nhẹ nhàng, có hỏi ý người lớn trong nhà, giữ được không khí gia đình hơn là một quyết định dọn dẹp nhanh gọn.

Nhu cầu nào chọn bộ nào: bảng tổng hợp

Bảng tra nhanh:

Bộ ba ông bằng gốm, gỗ, đá, đồng được xếp vào mục Tam Đa, Tiên Thánh trên vatphamphongthuy.com; nên mở xem ảnh từng ông riêng để kiểm tay cầm và vật cầm trước khi chọn cả bộ.

Kiểm hàng ngắn và giữ gìn

Đặt ba ông cạnh nhau trên mặt phẳng: cùng phong cách khắc, cùng tông màu, đế cùng kiểu. Xem kỹ các chi tiết mảnh như gậy, như ý, quả đào, tay em bé, có vết keo, vết nứt hay đã gãy dán lại không. Tượng gỗ thì xem chân đế có nứt dọc thớ, có lỗ mọt nhỏ không. Tượng bột đá thì gõ nhẹ, nghe tiếng và xem màu sơn ở mép có bong không.

Lau tượng bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô mềm; tượng gốm men có thể lau khăn hơi ẩm. Tượng gỗ không lau ướt, thỉnh thoảng lau một lớp sáp mỏng cho gỗ khỏi khô nứt. Tượng đồng lau khô sau khi cầm tay. Khi chuyển nhà, gói từng ông riêng, đánh dấu ông nào, để khi bày lại không phải đoán.

Mỗi năm một lần, thường là dịp dọn nhà cuối năm, lấy cả bộ ra khỏi tủ, lau ngăn tủ, kiểm từng ông, rồi bày lại. Đó cũng là dịp để con cháu nhỏ được nghe kể về ba ông.

Câu hỏi thường gặp

Tượng Tam Đa gồm những ông nào, nhận biết ra sao?

Gồm Phúc, Lộc, Thọ. Phúc thường bế em bé, Lộc đội mũ quan cầm như ý hoặc cuộn giấy, Thọ trán cao hói, râu dài, chống gậy và cầm quả đào. Mỗi xưởng có biến tấu riêng nhưng thường giữ các dấu hiệu này.

Xếp tượng Tam Đa thế nào cho đúng?

Cách phổ biến là ba ông đứng thành hàng, Phúc ở giữa, Lộc và Thọ hai bên, cùng nhìn về phía trước. Chuyện ai bên trái, ai bên phải mỗi nơi một kiểu; nên giữ một cách xếp ổn định và đặt ở ngăn ngang tầm mắt.

Tượng Tam Đa nên đặt ở đâu trong nhà?

Phòng khách là chỗ hợp nhất, trong tủ trưng bày hoặc trên kệ chắc ngang tầm mắt. Không nên đặt ở phòng ngủ, nhà tắm, nhà bếp vì bộ tượng mang tinh thần chúc tụng chung và vì ẩm, dầu mỡ làm hỏng tượng.

Có cần thắp hương cho tượng Tam Đa không?

Không cần. Tam Đa là hình tượng dân gian dùng để trưng bày, mang lời chúc phúc, lộc, thọ cho gia đình. Bày trang trọng, lau chùi sạch sẽ là đủ.

Tặng Tam Đa mừng thọ nên chọn cỡ nào?

Bộ cao khoảng 15–25 cm là vừa với phần lớn tủ trưng bày và dễ đóng hộp. Nên hỏi trước nhà ông bà đã có bộ Tam Đa chưa và còn chỗ trống không, tránh tặng trùng.

Tượng Tam Đa gốm hay gỗ bền hơn?

Gỗ và đồng bền hơn với va đập, hợp nhà có trẻ nhỏ. Gốm sứ đẹp, nhiều màu nhưng dễ mẻ, vỡ; nếu chọn gốm thì nên đặt trong tủ có cửa kính.