Phần lớn tượng đồng mỹ nghệ cỡ vừa và lớn được đúc rỗng; điều đó bình thường. Điều đáng hỏi là ruột rỗng ấy có bị lấp bằng thạch cao, xi măng, cát trộn keo hay sắt vụn để con tượng nặng tay hơn, trông như đồng dày hơn thực tế hay không. Cách nhận ra nằm ở ba chỗ: đáy tượng, con số trọng lượng so với kích thước, và tiếng gõ ở các vùng khác nhau trên thân.
Người mua vật phẩm đồng thường dùng cảm giác nặng tay làm thước đo chất lượng, và chính thói quen đó tạo ra kiểu làm hàng này. Bài dưới đây không coi mọi lõi độn là gian lận: có loại độn được dùng để chống đổ, có loại để giấu bớt sự thiếu đồng. Mục tiêu là giúp bạn biết mình đang trả tiền cho bao nhiêu kim loại và hỏi người bán đúng câu.
Vì sao tượng đồng thường đúc rỗng và lõi độn xuất hiện từ đâu
Đồng là kim loại nặng, tỉ trọng đồng thau vào khoảng 8,4 đến 8,7 gam trên mỗi phân khối. Một con ngựa đồng cao ba mươi phân nếu đúc đặc hoàn toàn sẽ nặng tới mức khó bê, tốn kim loại và dễ nứt khi nguội vì phần dày co ngót không đều. Vì vậy thợ đúc ở các làng nghề như Đại Bái (Bắc Ninh) hay các xưởng ở Huế, Thành phố Hồ Chí Minh đều làm khuôn có lõi, để kim loại chỉ chảy thành một lớp vỏ dày vài li đến hơn một phân. Vỏ đủ dày thì tượng chắc, chi tiết sắc, và vẫn nhấc lên được.
Sau khi đúc, phần lõi khuôn (thường là đất sét trộn cát hoặc thạch cao chịu nhiệt) có thể được moi ra, cũng có thể được để lại một phần. Ở đây bắt đầu có khác biệt. Xưởng làm kỹ sẽ làm sạch ruột, đánh nhẵn mép đáy, đôi khi gắn một tấm đáy đồng. Xưởng làm nhanh để nguyên lõi đất bên trong. Và có nơi chủ động đổ thêm thạch cao, xi măng hay cát trộn keo vào ruột sau khi đúc.
Lý do chủ động độn thường là một trong hai. Lý do chính đáng là chống đổ: tượng có dáng cao, phần trên nặng, như ngựa tung vó hay rồng cuộn cột, cần thêm khối nặng ở chân đế. Lý do kém minh bạch là làm tượng vỏ mỏng nặng tay như tượng vỏ dày, để người mua cầm lên thấy "chắc" mà không biết lượng đồng thật ít hơn nhiều.
Những thứ hay được nhồi vào ruột tượng đồng
Bảng dưới gom các loại vật liệu độn bạn có thể gặp khi lật đáy một con tượng. Tỉ trọng ghi là giá trị tham khảo của vật liệu khô, dùng để hiểu vì sao mỗi thứ làm tượng nặng lên khác nhau.
| Vật liệu trong ruột | Tỉ trọng tham khảo | Thường thấy ở đáy như thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lõi khuôn đất sét, cát còn sót | Khoảng 1,5 – 1,8 | Màu nâu đất, bở, rơi vụn khi cạy nhẹ | Dấu hiệu xưởng làm nhanh, không phải cố ý độn |
| Thạch cao | Khoảng 1,0 – 1,3 | Trắng hoặc trắng ngà, mặt mịn, có khi sơn phủ cho tối | Nhẹ, ít làm tượng nặng thêm, hay dùng để bịt kín ruột |
| Xi măng, vữa cát | Khoảng 1,9 – 2,3 | Xám, sần, có hạt cát, rất cứng | Tăng trọng lượng rõ, có thể giữ ẩm lâu |
| Cát hoặc sỏi trộn keo epoxy | Khoảng 1,7 – 2,1 | Xám nâu hoặc đen, bóng nhẹ, cứng như nhựa | Bám chặt vào vỏ, khó lấy ra |
| Sắt vụn, chì, thép trộn keo | Cao, tuỳ tỉ lệ kim loại | Có hạt kim loại, đôi khi gỉ nâu lan ra mép | Làm tượng nặng nhất; nam châm hút được phần sắt |
Nhìn cột tỉ trọng, bạn sẽ thấy không vật liệu độn nào nặng bằng đồng. Muốn đạt cùng trọng lượng với đồng, người làm phải độn một thể tích lớn hơn nhiều; vì thế tượng nhồi xi măng thường có vỏ mỏng hơn hẳn tượng đúc dày cùng kích thước.
Đọc đáy tượng: chỗ nói thật nhiều nhất
Đáy để hở, nhìn thấy ruột. Đây là kiểu dễ đọc nhất. Bạn soi đèn pin vào trong, xem bề mặt mặt trong của vỏ đồng: nếu thấy kim loại sần màu nâu sẫm và lòng rỗng, tượng không bị độn. Nếu thấy một khối xám hoặc trắng lấp đầy, gõ nhẹ bằng móng tay thấy đanh, đó là lõi độn. Nên nhìn cả độ dày mép vỏ đồng ở viền đáy, vì chỗ đó cho biết vỏ dày hay mỏng.
Đáy bịt bằng tấm đồng hàn hoặc vặn vít. Tấm đáy đồng gắn kín là cách hoàn thiện tốt, nhưng cũng che hết ruột. Lúc này bạn không thấy được gì bên trong, nên phải dựa vào trọng lượng và tiếng gõ ở các phần dưới. Mép hàn đều, không có vệt keo lem ra là dấu hiệu xưởng làm cẩn thận.
Đáy phủ nỉ, dán giấy hoặc sơn kín. Lớp nỉ dán giúp tượng không làm xước mặt bàn, nhưng cũng là chỗ dễ giấu nhất. Bạn không nên tự xé nỉ khi chưa mua; hãy hỏi người bán dưới nỉ là gì và xin ảnh chụp lúc chưa dán. Nếu nỉ phồng lên ở giữa, có vết ố nâu loang từ trong ra, khả năng có vật liệu giữ ẩm ở bên trong.
Vết lỗ nhỏ trên đáy hoặc dưới bụng. Một lỗ tròn nhỏ có nút bịt thường là lỗ rót vật liệu độn hoặc lỗ thoát khí khi đúc. Bản thân lỗ không nói lên điều xấu, nhưng nếu nút bịt là thạch cao hay keo, đó là gợi ý rằng ruột có thứ gì được đổ vào sau.
Ước lượng trọng lượng: con số có hợp lý với kích thước không
Bạn không cần biết chính xác thể tích con tượng để có một phép kiểm hữu ích. Cách làm là so sánh với một khoảng hợp lý. Ví dụ giả định: một con thiềm thừ đồng dài hai mươi phân, vỏ dày khoảng ba li, có diện tích bề mặt cả trong lẫn ngoài ước chừng năm trăm phân vuông. Thể tích vỏ đồng vào khoảng một trăm năm mươi phân khối, nhân với tỉ trọng đồng thau thì được xấp xỉ một ký hai đến một ký ba. Nếu con tượng ấy nặng tới ba ký, phần chênh gần hai ký phải đến từ đâu đó: hoặc vỏ dày gấp đôi, hoặc ruột có độn.
Phép tính trên rất thô và chỉ để định hướng. Nhưng nó giúp bạn thoát khỏi suy nghĩ "càng nặng càng tốt". Một tượng đồng vỏ dày, ruột rỗng có thể nhẹ hơn tượng vỏ mỏng nhồi xi măng mà vẫn chứa nhiều đồng hơn. Điều đáng quan tâm là trọng lượng phân bố ra sao, chứ không phải tổng số ký.
Một mẹo thực tế khi xem hàng trực tiếp: nghiêng tượng chầm chậm sang hai bên. Tượng vỏ đều, ruột rỗng có trọng tâm khá cao và đổi hướng nhẹ nhàng. Tượng có khối độn dồn ở chân sẽ thấy trĩu xuống đáy rất rõ, như cầm một vật có đáy chì. Cảm giác này không chứng minh được gì một mình, nhưng nếu đi kèm đáy bịt kín và giá rẻ bất thường so với trọng lượng, bạn nên hỏi thêm.
Gõ nghe tiếng và chạm thử ở các vùng khác nhau
Dùng vật nhỏ, gõ nhẹ. Một đồng xu hay đầu bút bi là đủ. Gõ nhẹ vào phần thân trên, phần bụng và phần chân đế. Không dùng búa hay vật cứng nặng vì có thể để lại vết lõm trên đồng mềm.
Vỏ rỗng thường ngân, vùng độn thường đục. Ở phần vỏ đồng có khoảng không phía sau, tiếng gõ có độ ngân nhẹ. Ở vùng có xi măng hay keo cát áp sát mặt trong, tiếng thành cục, tắt nhanh. Nếu thân trên ngân mà chân đế đục, có thể chỉ phần đế được độn để chống đổ. Nếu cả con tượng đều đục, ruột có thể đã bị lấp gần hết.
Đừng coi tiếng gõ là bằng chứng. Độ dày vỏ, hình dáng, chỗ cong hay phẳng đều làm tiếng đổi khác. Tiếng gõ chỉ có ích khi so sánh các vùng trên cùng một con tượng hoặc giữa hai con tượng cùng mẫu, cùng cỡ.
Chạm lâu để cảm nhận nhiệt. Đồng dẫn nhiệt tốt nên lúc đầu chạm thấy mát. Phép này giúp phân biệt đồng với nhựa phủ màu đồng hơn là phát hiện lõi độn, vì lõi nằm bên trong và không chạm vào tay bạn.
Lõi độn ảnh hưởng gì tới con tượng về lâu dài
Nếu lõi độn chỉ là thạch cao bịt đáy, ảnh hưởng thường không đáng kể. Với xi măng, cát trộn keo hay kim loại vụn, có vài điều bạn nên biết trước khi quyết định:
- Xi măng và vữa có tính kiềm, lại hút ẩm. Ở khí hậu nồm của miền Bắc hay ven biển miền Trung, khối vữa có thể giữ hơi ẩm sát mặt trong của vỏ đồng lâu ngày, tạo điều kiện cho ăn mòn từ bên trong mà nhìn ngoài không thấy.
- Sắt vụn trộn trong lõi có thể gỉ, gỉ nở thể tích và đẩy ra mép đáy thành vệt nâu, đôi khi làm nứt chỗ tiếp giáp.
- Vỏ mỏng phía ngoài dễ móp khi va chạm, và một khi móp thì khó gò lại vì phía sau là khối cứng.
- Tượng nặng bất thường khó vận chuyển, dễ làm gãy kệ mỏng; bạn cần tính kệ, đế chịu lực theo trọng lượng thật chứ không theo kích thước.
- Khi sửa chữa hoặc muốn hàn lại một chi tiết gãy, thợ thường phải xử lý phần lõi trước, tốn công hơn tượng rỗng.
Những điều trên không có nghĩa tượng có lõi là đồ bỏ đi. Một con tượng to đặt ngoài sảnh có khối độn ở chân đế để chống đổ là lựa chọn hợp lý. Điều cần là bạn biết rõ mình mua gì và giá có tương xứng hay không.
Hỏi người bán và kiểm hàng từng bước
Khi mua trực tiếp hoặc đặt qua mạng, trình tự dưới đây giúp bạn có đủ thông tin mà không phải phá món đồ:
- Hỏi thẳng: tượng đúc đặc hay đúc rỗng, ruột để trống hay có đổ vật liệu, đổ gì và để làm gì. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay.
- Xin ảnh chụp đáy tượng ở góc nghiêng có đèn, và nếu đáy phủ nỉ thì xin ảnh trước khi dán. Với hàng đặt làm, có thể yêu cầu xưởng để đáy hở hoặc gắn tấm đáy đồng.
- Hỏi độ dày vỏ đồng ở mép đáy, đo bằng thước kẹp nếu có. Con số vài li là bình thường với tượng để bàn; dưới một li là vỏ rất mỏng.
- Khi nhận hàng, cân tượng và ghi lại; soi đáy bằng đèn pin; gõ nhẹ để so các vùng; xem có vệt ố, gỉ nâu ở mép đáy không.
- Nếu thông tin nhận được khác với lời mô tả, chụp ảnh, quay video mở hộp và liên hệ người bán ngay trong thời hạn đổi trả.
Với một món đồng đặt lâu dài trong nhà, những câu hỏi này đáng thời gian hơn việc chỉ cầm lên thấy nặng tay. Khi chọn tượng, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi thêm về kiểu đúc trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng đúc rỗng có phải là hàng kém không?
Không. Đúc rỗng là kỹ thuật chuẩn của nghề đúc đồng mỹ nghệ, giúp tượng không quá nặng, ít nứt khi nguội và giữ chi tiết sắc. Chất lượng phụ thuộc vào độ dày và độ đều của vỏ, độ sạch của bề mặt, chứ không phụ thuộc vào việc ruột rỗng hay đặc.
Làm sao biết tượng có lõi độn khi đáy đã bịt kín hoàn toàn?
Bạn chỉ còn cách gián tiếp: so trọng lượng với kích thước, gõ nhẹ để so tiếng ở các vùng, nghiêng tượng để cảm nhận trọng tâm, và hỏi người bán. Nếu cần chắc chắn với món giá trị cao, có thể nhờ xưởng đúc hoặc thợ đồng xem giúp, vì họ quen tay và có dụng cụ đo độ dày.
Thạch cao trong ruột tượng có làm tượng nhanh hỏng không?
Thạch cao khá nhẹ và thường chỉ dùng để bịt kín. Nếu tượng đặt trong nhà khô ráo, ít khi gây chuyện. Ở nơi ẩm, thạch cao có thể hút nước và giữ ẩm, nên bạn tránh đặt tượng sát tường ẩm hoặc gần nơi hay đọng hơi nước.
Có nên tự đục lõi xi măng ra khỏi tượng đã mua không?
Không nên tự làm. Lõi xi măng thường bám chặt vào mặt trong, đục mạnh dễ làm móp hoặc nứt vỏ đồng mỏng. Nếu lõi gây ố, gỉ hay bạn muốn giảm trọng lượng, hãy mang đến thợ đúc hoặc thợ sửa đồ đồng để họ đánh giá trước.
Tượng đồng nặng gấp đôi tượng khác cùng cỡ thì có tốt hơn không?
Chưa chắc. Có thể vỏ dày hơn, cũng có thể ruột được độn xi măng hay sắt. Hãy hỏi cách đúc và xem đáy. Một con tượng vỏ dày, ruột rỗng, nhẹ hơn nhưng chứa nhiều đồng hơn vẫn có giá trị vật liệu cao hơn con nặng vì lõi độn.
Tượng đặt ngoài trời có nên chọn loại có lõi độn chống đổ không?
Với tượng cao, đặt ở sảnh hay sân có gió, khối nặng ở chân đế giúp ổn định và an toàn hơn. Khi đó hãy ưu tiên độn bằng vật liệu ít hút ẩm, có lớp bịt kín đáy và hỏi rõ người bán. Đồng thời vẫn nên bắt vít hoặc cố định tượng vào bệ.