Người làm vật phẩm chăm chút mặt trước, nơi khách nhìn đầu tiên; còn đáy tượng, miệng lỗ xỏ, đáy kẽ chạm và mép sứt thường ít được hoàn thiện. Chính những chỗ ấy để lộ vật liệu thật: màu nhuộm đọng lại, lõi bột đá trắng, đường ráp khuôn, bọt khí của nhựa hay thuỷ tinh. Với một chiếc đèn pin ánh trắng và một kính lúp mười lần, bạn có thể đọc được rất nhiều trong vài phút.
Bài này đi qua từng chỗ khuất theo thứ tự nên soi, mô tả những gì thường thấy ở đá tự nhiên, đá xử lý, bột đá, nhựa và thuỷ tinh, và giới hạn của cách kiểm bằng mắt. Không có phép soi nào là bằng chứng tuyệt đối, nhưng khi nhiều chỗ khuất cùng kể một câu chuyện, câu chuyện ấy đáng tin hơn lời giới thiệu trên nhãn.
Vì sao chỗ khuất đáng tin hơn mặt trước
Mặt trước của một con tượng hay mặt dây là nơi tập trung công sức: đánh bóng, đánh sáp, phủ bóng, chọn góc vân đẹp. Những lớp hoàn thiện đó làm món đồ đẹp hơn, nhưng cũng che bớt bản chất vật liệu. Màu nhuộm nằm đều trên mặt nhẵn thì khó thấy; lớp sơn bóng làm bột đá trông như đá mài bóng; ánh kim của bột đồng phủ đều khắp mặt cong.
Chỗ khuất thì khác. Đáy tượng thường chỉ được mài phẳng cho đứng vững. Lòng lỗ xỏ là chỗ mũi khoan đi qua, mặt thô và hút màu nhuộm nhiều hơn. Đáy kẽ chạm sâu là nơi bàn chải đánh bóng không chạm tới. Mép sứt cũ là một mặt cắt ngang tự nhiên, cho thấy lõi bên trong. Những chỗ này không được chuẩn bị để gây ấn tượng, nên chúng nói thật nhiều hơn.
Một nguyên tắc dễ nhớ: đừng đánh giá một món đồ bằng vùng đẹp nhất của nó. Hãy tìm vùng xấu nhất, vùng thô nhất, vùng bị quên nhất. Nếu vùng đó vẫn cho thấy cùng một vật liệu, cùng màu, cùng kết cấu như mặt trước, món đồ có khả năng là đúng như mô tả.
Đồ nghề tối thiểu cho việc soi
Bạn có thể mang theo những thứ này trong túi khi đi xem hàng:
- Đèn pin nhỏ ánh trắng, chùm sáng hẹp. Đèn điện thoại cũng được nhưng ánh sáng toả rộng, khó soi xuyên đá.
- Kính lúp mười lần, loại gập có vỏ kim loại. Độ phóng đại này đủ thấy bọt khí, vết khoan, hạt bột đá mà vẫn dễ giữ nét.
- Một mảnh vải trắng hoặc khăn giấy trắng để lót, giúp nhận màu thật của vật và thấy rõ màu nếu có phai ra.
- Tăm bông khô để lau bụi trong kẽ trước khi soi, tránh nhầm bụi bẩn với màu nhuộm.
- Điện thoại để chụp cận cảnh những gì thấy được và gửi hỏi người bán hoặc người hiểu nghề.
Không cần mang dao, bật lửa hay hoá chất. Những thứ đó dễ làm hỏng món đồ của người khác và không giúp gì nhiều hơn những gì đèn và kính lúp đã cho thấy.
Đáy tượng và mặt đế: đọc từ dưới lên
Vân đá có chạy xuyên qua đáy không. Ở tượng tạc từ một khối đá, vân, dải màu và vết rạn tự nhiên chạy liên tục từ thân xuống đáy. Ở bột đá, đáy thường đồng màu, không có vân, hoặc vân chỉ là lớp sơn vẽ ở mặt ngoài.
Đường ráp khuôn. Tượng đổ khuôn bằng nhựa, bột đá hay kim loại thường có một đường mảnh chạy dọc hai bên, nơi hai nửa khuôn khớp nhau. Thợ có mài đi nhưng chỗ khuất dưới bụng, sau tai, trong khe chân thường còn vết. Đá tạc tay không có đường này.
Lỗ rót và dấu vết đổ khuôn. Một vùng tròn hơi lõm hoặc nhám dưới đáy có thể là chỗ rót vật liệu. Bột đá và nhựa đôi khi có những lỗ bọt khí tròn nhỏ ở đáy, nơi khí dồn lên khi đổ.
Màu lõi ở đáy chưa sơn. Bột đá thường có lõi trắng, trắng ngà hoặc xám nhạt. Nhựa đúc có lõi kem, nâu nhạt hoặc trong mờ. Đá tự nhiên ở đáy mài thô có màu giống thân nhưng mờ hơn vì không được đánh bóng.
Nỉ, giấy hay sơn dán kín đáy. Đáy che kín không có nghĩa là có gì giấu, nhưng nó tước của bạn một chỗ soi quan trọng. Hãy hỏi người bán ảnh đáy trước khi dán, hoặc soi mép viền quanh lớp nỉ.
Lỗ xỏ trên mặt dây, hạt chuỗi và đồ treo
Màu đậm quanh miệng lỗ. Đá nhuộm thường hút màu nhiều hơn ở chỗ mũi khoan làm vỡ cấu trúc bề mặt. Soi kính lúp ở miệng lỗ, nếu thấy một vòng màu đậm hơn hẳn phần thân, hoặc màu đọng thành cặn ở thành lỗ, khả năng cao đá đã được nhuộm.
Thành lỗ có vết xoáy hay nhẵn như đúc. Lỗ khoan trên đá để lại vân xoáy nhỏ, thành hơi nhám, đôi khi mẻ ở mép ra. Thuỷ tinh và nhựa đúc thường có lỗ hình thành sẵn trong khuôn, thành lỗ nhẵn bóng, mép tròn mềm.
Mép lỗ có lớp vỏ khác màu. Nếu soi mép lỗ thấy một lớp mỏng phía ngoài khác màu với lõi bên trong, có thể món đồ đã được phủ hoặc tráng màu. Điều này gặp ở hạt thuỷ tinh tráng ánh kim hoặc hạt đá phủ màu.
Vệt màu trên dây xâu. Dây xâu lâu ngày bị nhuộm màu từ lỗ là dấu hiệu rõ ràng của chất màu không bền. Đây là một chỉ dấu tốt khi mua đồ cũ hoặc hàng trưng bày.
Kẽ chạm sâu và chỗ nối giữa các chi tiết
Kẽ chạm là những đường khắc sâu tạo vảy, lông, nếp áo hay hoa văn. Ở đá tự nhiên, đáy kẽ có màu giống mặt ngoài, có khi đậm hơn một chút do bụi, nhưng khi lau bằng tăm bông khô thì màu thật hiện ra. Ở đá nhuộm, đáy kẽ thường đọng màu đậm, đôi khi thành vệt sẫm như mực đọng, vì đây là nơi chất màu dồn lại khi đá được ngâm rồi sấy khô.
Ở bột đá và nhựa sơn, đáy kẽ là nơi lớp sơn mỏng nhất hoặc bị bỏ sót, có khi lộ ra màu lõi trắng. Nếu tượng được phủ nhũ vàng, đáy kẽ có thể đọng nhũ thành cục nhỏ hoặc ngược lại không có chút nhũ nào. Kim loại đúc thì kẽ chạm thường sẫm màu do lớp hun giả cổ cố ý để lại, còn mặt nổi được đánh sáng, tạo độ tương phản.
Chỗ nối giữa các chi tiết như sừng gắn vào đầu, tượng gắn vào đế hay quả cầu đặt lên khung là nơi bạn cần soi kỹ đường keo. Một đường keo mảnh, trong, đều là cách làm chấp nhận được. Một đường keo dày, ố vàng, có bọt khí, hoặc cho thấy hai khối vật liệu khác màu ghép vào nhau, nói lên rằng món đồ không phải tạc liền một khối như lời giới thiệu.
Mép, đỉnh nhô và vết sứt cũ: mặt cắt có sẵn
Mỗi vết sứt nhỏ trên một món vật phẩm là một mặt cắt ngang tự nhiên, cho bạn nhìn vào bên trong mà không phải làm hỏng thêm gì. Với đá tự nhiên, mặt sứt có màu và kết cấu giống phần thân, chỉ mờ hơn vì không được đánh bóng. Thạch anh và thuỷ tinh khi mẻ thường để lại mặt vỡ dạng vỏ sò, cong và bóng; vì vậy riêng mặt vỡ không đủ để tách hai thứ này, nhưng đủ để loại trừ bột đá.
Bột đá mẻ ra để lộ một lõi trắng hoặc xám nhạt, mặt vỡ sần như phấn, đôi khi thấy rõ hạt đá vụn trộn trong keo. Nhựa mẻ thành mảng có cạnh sắc, mặt vỡ hơi dẻo, có khi thấy được bọt khí. Đá được phủ lớp màu hoặc lớp bóng dày thì mép sứt có một viền mỏng khác màu, giống lớp men trên gốm.
Các đỉnh nhô như chóp sừng, đầu mũi, mép tai, cạnh đế là nơi va chạm nhiều nhất, nên hay mòn hoặc sứt nhẹ đầu tiên. Ở hàng trưng bày lâu, bạn nên soi kỹ những chỗ này. Một đỉnh mòn mà vẫn cùng màu với thân cho thấy vật liệu đồng nhất; một đỉnh mòn lộ màu khác cho thấy món đồ có lớp áo ngoài. Đừng tự tay cạo thêm để nhìn rõ hơn; những gì thời gian đã để lộ thường là đủ.
Soi xuyên sáng: chiếu đèn từ phía sau món đồ
Ngoài việc nhìn bề mặt, bạn có thể đặt đèn pin áp sát vào một bên mỏng của món đồ, như tai tượng, mép lá, cánh hoa đá, rồi nhìn từ phía đối diện trong phòng hơi tối. Đá tự nhiên trong mờ thường cho thấy cấu trúc bên trong: vân mây, hạt, sợi, bao thể không đều. Màu tự nhiên thường phân bố theo vân, đậm nhạt chuyển dần.
Đá nhuộm khi soi xuyên có thể lộ màu dồn theo các đường nứt nhỏ như mạng nhện, trong khi những vùng đá đặc lại nhạt hơn. Thuỷ tinh cho ánh sáng đi qua đều, có thể thấy bọt khí tròn lơ lửng. Bột đá thì hầu như không cho sáng qua, hoặc chỉ hắt lên một vầng đục, không có cấu trúc gì.
Phép soi xuyên chỉ dùng được với vật liệu có độ trong mờ và với phần đủ mỏng. Đá đục hoàn toàn như mã não đen, obsidian dày hay tượng lớn thì ánh sáng không qua được, khi đó bạn quay lại với đáy, lỗ xỏ và kẽ chạm. Cũng nên nhớ ánh đèn vàng làm mọi thứ ấm màu hơn; muốn so màu thật, dùng đèn ánh trắng.
Bảng tra nhanh: soi chỗ nào, thấy gì, gợi ý gì
Bảng dưới gom các quan sát thường gặp. Mỗi dòng chỉ là một gợi ý; kết luận nên dựa trên nhiều dòng cùng chỉ về một hướng.
| Chỗ soi | Thấy được | Gợi ý |
|---|---|---|
| Đáy tượng | Vân chạy xuyên, màu khớp thân | Phù hợp đá tạc nguyên khối |
| Đáy tượng | Lõi trắng, đồng màu, có bọt khí tròn | Phù hợp bột đá hoặc nhựa đổ khuôn |
| Hai bên thân, sau tai | Đường mảnh chạy dọc liên tục | Dấu ráp khuôn, không phải tạc tay |
| Miệng lỗ xỏ | Vòng màu đậm, cặn màu ở thành lỗ | Khả năng đá đã nhuộm |
| Thành lỗ xỏ | Nhẵn bóng, mép tròn mềm | Phù hợp thuỷ tinh hoặc nhựa đúc |
| Đáy kẽ chạm | Màu đọng sẫm như mực | Khả năng nhuộm hoặc sơn phủ |
| Mép sứt cũ | Mặt vỡ khác màu với mặt ngoài | Có lớp phủ hoặc vật liệu ghép |
| Chỗ nối chi tiết | Đường keo dày, hai màu vật liệu | Ghép nhiều mảnh, không liền khối |
Nếu mọi chỗ khuất đều cho kết quả giống nhau và khớp với lời mô tả, bạn có thể yên tâm hơn. Nếu chỉ một chỗ lệch, hãy chụp lại và hỏi người bán giải thích; người bán hiểu hàng thường trả lời được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Kính lúp điện thoại có thay được kính lúp mười lần không?
Có thể dùng tạm. Chế độ chụp cận cảnh của điện thoại cho ảnh to và lưu lại được, nhưng khó lấy nét ở đáy lỗ sâu và hay bị tự động làm mịn chi tiết. Kính lúp quang học cho hình thật hơn; tốt nhất là dùng cả hai, kính lúp để nhìn, điện thoại để ghi lại.
Thấy đường ráp khuôn thì có phải hàng giả không?
Không hẳn. Đường ráp khuôn chỉ cho biết món đồ được đổ khuôn chứ không phải tạc tay. Nhiều vật phẩm bằng đồng, sứ, bột đá được làm bằng khuôn một cách công khai. Vấn đề chỉ xảy ra khi món đồ đổ khuôn lại được giới thiệu là đá tạc nguyên khối.
Đá tự nhiên có lỗ xỏ màu đậm hơn thân không?
Có thể có, nhưng thường không rõ rệt. Bụi bẩn và mồ hôi tích tụ lâu ngày cũng làm lỗ xỏ sẫm hơn. Trước khi kết luận, hãy lau sạch lỗ bằng tăm bông khô rồi soi lại. Màu nhuộm thì thường vẫn còn sau khi lau, còn bụi bẩn thì đi theo bông.
Có nên tự bóc lớp nỉ dưới đáy tượng để soi không?
Chỉ nên làm với món bạn đã mua và chấp nhận lớp nỉ có thể không dán lại đẹp như cũ. Với hàng chưa mua, hãy hỏi người bán ảnh đáy trước khi dán nỉ. Nếu đã bóc, có thể dán lại bằng keo dán nỉ hoặc miếng nỉ mới cắt vừa đáy.
Soi kẽ chạm thấy có màu vàng đọng lại là sao?
Có nhiều khả năng: đó có thể là nhũ vàng trang trí đọng lại khi phủ, có thể là sáp đánh bóng bị ố, cũng có thể là bụi lâu ngày. Lau thử nhẹ bằng tăm bông khô; nếu màu đi theo bông là bụi hoặc sáp, nếu còn là lớp phủ hoặc màu xử lý.
Kiểm bằng mắt có thay được giám định không?
Không. Soi bằng mắt giúp bạn sàng lọc và đặt đúng câu hỏi. Những thứ như đá có tẩm nhựa hay không, có bị chiếu xạ hay không, đá tổng hợp hay tự nhiên thường cần thiết bị chuyên dụng. Với món đắt tiền, kết quả kiểm định là căn cứ đáng tin hơn.