Thạch anh tóc thật có những sợi kim cứng, thẳng hoặc gãy khúc, nằm ở nhiều độ sâu và nhiều hướng khác nhau trong nền thạch anh; hàng giả phổ biến là thuỷ tinh hoặc nhựa đúc có sợi màu, sợi kim loại đặt vào, thường lộ ra qua bọt khí tròn, sợi mềm đều tăm tắp và cảm giác ấm nhanh khi cầm. Ngoài ra còn loại đá thật nhưng bị trám dầu, nhựa để che vết rạn, khó nhận hơn nhiều.
Bài này đi từ những loại hàng giả hay gặp, đến các dấu hiệu nhìn bằng mắt và kính lúp, cảm nhận bằng tay, phép thử kính phân cực làm được tại nhà, và những phép thử nên tránh vì làm hỏng đá. Không có phép thử tại nhà nào chắc chắn tuyệt đối; với món đắt tiền, kết luận cuối cùng vẫn thuộc về phòng kiểm định đá quý.
Hàng giả thạch anh tóc thường là những loại nào
Thuỷ tinh có sợi. Thuỷ tinh trong được đúc hoặc nấu chảy cùng sợi kim loại, sợi khoáng hay sợi tổng hợp có màu vàng, đỏ, đen. Loại này rẻ, làm được số lượng lớn, hay xuất hiện ở hạt vòng và mặt dây giá thấp. Sợi thường đều nhau và nằm theo một mặt phẳng hoặc một lớp.
Nhựa đúc. Nhựa trong suốt đổ khuôn kèm sợi trang trí. Nhựa nhẹ hơn hẳn thạch anh, mềm, dễ xước và ấm tay. Thường gặp ở khối trang trí, quả cầu nhỏ, móc khoá.
Thạch anh thật bị trám. Đá thật có nhiều rạn được ngâm dầu hoặc nhựa để vết rạn mờ đi, viên đá trông trong hơn. Đây không hẳn là hàng giả, nhưng nếu người bán không nói ra thì người mua bị thiệt, vì lớp trám có thể khô, ố vàng hoặc bong theo thời gian.
Đá thật gọi sai tên. Thạch anh có sợi tourmaline đen hoặc sợi actinolite xanh vẫn là đá tự nhiên, nhưng đôi khi được bán dưới tên "tóc vàng nhuộm đen" hay "tóc xanh hiếm". Ở đây vấn đề là thông tin, không phải chất liệu.
Còn chuyện "tóc nhuộm" thì sao? Sợi tóc nằm kín trong lòng đá nên không thể nhuộm từ bên ngoài. Thứ có thể nhuộm là các vết rạn thông ra bề mặt: thuốc màu ngấm vào khe, tạo những vệt màu theo đường nứt chứ không phải sợi thẳng. Nếu thấy "tóc" đi theo đúng những đường rạn ngoằn ngoèo, có màu đậm ở chỗ rạn chạm bề mặt, đó là dấu hiệu nhuộm.
Soi sợi tóc: thật và giả khác nhau ở đâu
Dùng kính lúp 10 lần và đèn trắng, nghiêng viên đá theo nhiều góc. Bảng dưới tóm tắt khác biệt thường gặp:
| Điểm nhìn | Thạch anh tóc tự nhiên | Thuỷ tinh, nhựa có sợi |
|---|---|---|
| Hình dạng sợi | Thẳng, cứng; khi cong thì gãy khúc hoặc cong nhẹ | Thường cong mềm, uốn lượn đều như sợi chỉ |
| Độ dày | Không đều: sợi to, sợi mảnh lẫn lộn | Đều nhau một cách bất thường |
| Vị trí | Nằm ở nhiều độ sâu, nhiều hướng, có khi đan chéo theo góc đều | Hay dồn vào một lớp hoặc một mặt phẳng |
| Đầu sợi | Nhọn hoặc cụt gọn, có khi chạm vết rạn nhỏ | Tròn, phình hoặc tua ra |
| Ánh sợi | Ánh kim lấp lánh khi xoay (với rutil) | Ánh đều, xỉn, hoặc bóng như nhựa |
| Xung quanh sợi | Thường có rạn vảy nhỏ, bông mờ | Có thể có bọt khí bám dọc sợi |
Không dấu hiệu nào đứng riêng là đủ. Đá thật có lúc có sợi cong, hàng giả tốt có thể bắt chước sợi thẳng. Bạn nên tìm ít nhất ba dấu hiệu cùng chỉ về một hướng trước khi kết luận.
Một mẹo nhỏ khi soi: thay vì nhìn thẳng vào sợi sáng nhất, hãy dò theo một sợi từ đầu này tới đầu kia. Sợi rutil thật thường đi xuyên qua các vùng bông, chạm vết rạn rồi biến mất ở một độ sâu khác; sợi đặt vào thuỷ tinh thường bắt đầu và kết thúc gọn gàng trong cùng một lớp, như được đặt lên một tấm kính rồi phủ kính lên trên.
Bọt khí, đường xoáy và dấu vết khuôn đúc
Dấu hiệu dễ nhận nhất của thuỷ tinh và nhựa là bọt khí tròn. Khi nấu chảy hoặc đổ khuôn, không khí bị nhốt lại thành những bọt hình cầu hoặc bầu dục, có viền tối rõ dưới kính lúp. Thạch anh tự nhiên cũng có bao thể lỏng và bao thể khí, nhưng chúng thường có hình dạng không đều, nằm thành mảng hoặc vệt như vân tay, chứ hiếm khi là những quả cầu nhỏ tròn trịa rải rác.
Thuỷ tinh còn có thể có những đường xoáy mờ, giống vệt đường tan trong nước, do khối thuỷ tinh không đồng đều khi nguội. Bạn thấy rõ nhất khi soi viên đá trên nền trắng, nghiêng chậm dưới đèn. Thạch anh không có kiểu đường xoáy này.
Với hàng đúc khuôn, hãy nhìn hình dạng tổng thể. Hạt vòng thuỷ tinh rẻ có thể có đường gờ mảnh quanh xích đạo hạt, hoặc lỗ xỏ có mép lõm tròn như bị ép. Khối nhựa thường có góc cạnh tròn mềm, mặt đáy có vết lõm nhẹ do co ngót. Thạch anh thật được cắt mài từ đá thô, nên cạnh sắc, mặt phẳng thật phẳng, lỗ khoan có thành nhám nhẹ và thẳng.
Cầm, cân và cảm nhận nhiệt độ
Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh và nhựa. Khi bạn áp viên đá lên má hoặc mu bàn tay, thạch anh cho cảm giác mát và giữ mát lâu hơn; thuỷ tinh mát lúc đầu nhưng ấm lên nhanh hơn; nhựa gần như ấm ngay. Cách này chỉ đáng tin khi so sánh trực tiếp với một viên thạch anh chắc chắn thật, cùng cỡ, cùng để ở nhiệt độ phòng.
Về trọng lượng, thạch anh có tỉ trọng khoảng 2,65; thuỷ tinh thường gặp có tỉ trọng gần đó, nên cầm tay khó phân biệt. Nhựa thì khác hẳn, tỉ trọng chỉ khoảng một phần ba đến một nửa thạch anh, nên một quả cầu nhựa cầm lên nhẹ bẫng so với kích thước. Nếu bạn có cân tiểu ly và biết thể tích, phép so sánh trọng lượng loại được nhựa khá nhanh.
Âm thanh khi chạm nhẹ hai hạt vào nhau cũng là gợi ý: hạt đá cho tiếng trong và đanh, hạt nhựa cho tiếng đục và khẽ. Tuy vậy, đừng gõ mạnh để thử, vì thạch anh tóc nhiều rạn có thể mẻ. Những phép thử bằng tay này chỉ là bước loại sơ bộ, không thay được việc soi và thử quang học.
Thử bằng hai tấm kính phân cực tại nhà
Thạch anh là khoáng vật khúc xạ kép, còn thuỷ tinh và nhựa là chất khúc xạ đơn. Hai tấm phân cực (lấy từ kính râm phân cực cũ hoặc tấm lọc mua ở cửa hàng vật tư nhiếp ảnh) cho phép thấy khác biệt này:
- Đặt một tấm phân cực trên nguồn sáng trắng, như màn hình điện thoại để trang trắng hoặc đèn bàn có tấm khuếch tán.
- Đặt tấm thứ hai lên trên, xoay cho đến khi ánh sáng tắt tối nhất. Lúc này hai tấm đang ở vị trí bắt chéo.
- Đặt viên đá vào giữa hai tấm. Giữ tấm trên cố định, xoay chậm viên đá một vòng.
- Thạch anh thường sáng lên rồi tối đi bốn lần trong một vòng xoay. Thuỷ tinh và nhựa thường giữ tối suốt, hoặc chỉ hiện những vệt sáng loang lổ do ứng suất khi đúc.
- Thử thêm vài hướng đặt khác của viên đá, vì khi nhìn dọc trục quang học, thạch anh có thể không chớp sáng.
- Ghi nhận kết quả cùng với các dấu hiệu soi sợi và bọt khí, rồi mới kết luận.
Phép thử này không dùng được với vòng đã xỏ dây dày hoặc khối quá lớn che hết ánh sáng. Với đá nhiều rạn, ánh sáng bị tán xạ khiến kết quả khó đọc. Dù vậy, đây là cách rẻ và an toàn nhất để tách thạch anh khỏi thuỷ tinh mà không làm xước đá.
Những phép thử nên tránh
Trên mạng lưu truyền nhiều cách "thử đá thật" có thể làm hỏng món đồ hoặc cho kết quả sai. Nên tránh:
- Cào bằng dao hoặc kính: thạch anh cứng 7 nên dao thép thường không cào được, nhưng thuỷ tinh tốt cũng gần cứng như vậy. Bạn không phân biệt được mà còn để lại vết xước nếu đá là thật nhưng có rạn.
- Hơ lửa, bật lửa: nhựa sẽ chảy và có mùi, nhưng thạch anh tóc có rạn có thể nứt thêm vì sốc nhiệt. Kim và nền giãn nở khác nhau nên càng dễ hỏng.
- Nhỏ axit hoặc hoá chất tẩy: không giúp phân biệt thạch anh với thuỷ tinh, lại làm hỏng lớp trám nếu có, làm ố dây và kim loại bọc.
- Thả vào nước muối: cách này dùng cho hổ phách, không có ý nghĩa với thạch anh.
- Đập hai viên vào nhau thật mạnh: thật hay giả đều có thể mẻ.
Nguyên tắc chung: phép thử nào làm thay đổi viên đá thì không nên làm với món bạn định giữ hoặc định trả lại.
Khi nào nên mang đi kiểm định
Với hạt vòng giá phổ thông, các dấu hiệu soi bằng mắt và kính phân cực thường đủ để bạn yên tâm. Với khối lớn, quả cầu, mặt dây có tóc đặc biệt, hoặc món được giới thiệu là hiếm, nên mang đến một phòng kiểm định đá quý độc lập. Ở đó, chuyên viên đo chiết suất, tỉ trọng, soi kính hiển vi và có thể nhận ra lớp trám mà mắt thường bỏ qua.
Khi đọc giấy kiểm định, bạn chú ý cách ghi tên: kết quả thường ghi là thạch anh tự nhiên có bao thể rutil, hoặc có bao thể tourmaline, kèm ghi chú về xử lý nếu có. Giấy kiểm định đi kèm món hàng nên có ảnh, kích thước, trọng lượng khớp với món bạn cầm. Một tờ giấy không có ảnh hoặc ghi chung chung "đá tự nhiên" chưa nói được nhiều.
Trước khi mua, bạn có thể hỏi người bán có đồng ý trả lại nếu kết quả kiểm định khác với mô tả không. Một người bán làm ăn đàng hoàng thường không ngại câu hỏi này. Khi xem hàng trực tuyến, nên chọn mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi dùng các dấu hiệu trong bài để tự kiểm tra lại khi nhận hàng.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tóc có bọt khí bên trong là giả phải không?
Bọt khí tròn, viền tối, rải rác là dấu hiệu điển hình của thuỷ tinh hoặc nhựa. Thạch anh tự nhiên cũng có bao thể khí và lỏng nhưng thường có hình dạng không đều, nằm thành mảng như vân tay. Nên kết hợp với cách soi sợi và thử kính phân cực.
Có cách nào phân biệt thạch anh tóc thật giả bằng điện thoại không?
Màn hình điện thoại phát ánh sáng phân cực, nên bạn có thể dùng nó làm nguồn sáng, đặt viên đá lên rồi nhìn qua một tấm kính phân cực và xoay đá. Thạch anh thường sáng tối luân phiên, thuỷ tinh thường giữ tối. Đây là phép thử sơ bộ, không thay kiểm định.
Sợi tóc cong có phải là thạch anh tóc giả không?
Không nhất thiết. Kim rutil trong đá thật có thể cong nhẹ hoặc gãy khúc. Dấu hiệu đáng nghi là khi tất cả các sợi đều cong mềm, uốn lượn đều như sợi chỉ, có độ dày giống hệt nhau và nằm cùng một lớp trong viên đá.
Đá thạch anh tóc bị trám dầu có hại gì không?
Lớp trám không nguy hiểm khi đeo, nhưng có thể khô đi, ố vàng hoặc lộ vết rạn trở lại sau một thời gian, nhất là khi gặp nhiệt, xà phòng mạnh hay máy rửa siêu âm. Người mua nên được biết để chăm sóc đúng và để giá phản ánh đúng tình trạng đá.
Thạch anh tóc tourmaline đen có phải hàng giả không?
Không. Thạch anh có bao thể tourmaline đen là đá tự nhiên, nhiều nơi gọi là thạch anh tóc đen. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán gọi sai bản chất, ví dụ nói đó là rutil nhuộm đen. Hỏi rõ tên khoáng vật của sợi tóc là đủ.
Giấy kiểm định thạch anh tóc nên ghi những gì?
Giấy đáng tin thường có tên đá (thạch anh tự nhiên), loại bao thể (rutil, tourmaline…), ghi chú xử lý nếu có, kích thước, trọng lượng và ảnh chụp món hàng. Thông tin này phải khớp với món bạn nhận; nếu không có ảnh hoặc ghi quá chung chung, nên hỏi thêm.