Kim phách là hổ phách trong màu vàng kim, huyết phách là hổ phách màu đỏ sẫm như máu, lam phách là hổ phách ánh xanh lam khi gặp tia cực tím hoặc đặt trên nền tối, lục phách là hổ phách ánh xanh lá. Đây là tên thương mại theo màu, mượn từ thị trường Trung Hoa, không phải tên khoa học.
Tên gọi giúp người mua và người bán nói chuyện nhanh, nhưng không cho biết món đồ có qua xử lý hay không. Cùng một chữ huyết phách, có hạt đỏ tự nhiên do hàng chục năm oxy hoá, có hạt đỏ do nung vài giờ trong lò. Bài này đi qua từng tên, nguồn gốc màu, chỗ hay bị nhầm, và những câu nên hỏi trước khi trả tiền.
Màu của hổ phách đến từ đâu
Hổ phách không có chất tạo màu kiểu khoáng vật như sắt trong thạch anh tím hay crôm trong ngọc phỉ thuý. Màu của nó đến từ chính thành phần nhựa cây cổ đại, từ loại cây sinh ra nhựa, từ điều kiện vùi lấp, và từ quá trình oxy hoá sau khi khai thác. Đa số hổ phách tươi mới khai thác có màu vàng nhạt đến vàng mật ong.
Theo thời gian, bề mặt tiếp xúc không khí và ánh sáng sẫm dần, ngả cam rồi đỏ nâu. Người thợ hiểu quá trình này nên có thể tái tạo nó nhanh hơn bằng nhiệt: nung trong môi trường ít oxy làm hổ phách vàng thành màu cognac hay đỏ anh đào chỉ trong vài giờ. Đó là lý do một màu đẹp chưa chắc là màu tự nhiên.
Riêng màu xanh lam và xanh lục của một số hổ phách lại là hiện tượng phát quang: trong nhựa có những hợp chất hữu cơ hấp thụ tia cực tím rồi phát ra ánh sáng xanh. Dưới ánh nắng có nhiều tia cực tím, đặt trên nền tối, viên hổ phách vàng nâu bỗng ánh xanh. Soi ngược sáng bằng đèn pin thường, nó lại trở về vàng nâu. Hiểu điều này giúp bạn không ngạc nhiên khi món lam phách mua về trông khác hẳn ảnh chụp.
Bảng tên gọi theo màu và điều nên biết
Bảng dưới gom các tên hay gặp ở thị trường Việt Nam. Tên gọi giữa các nơi bán không thống nhất; khi gặp tên lạ, hỏi thẳng màu tự nhiên hay đã xử lý.
| Tên gọi | Vẻ ngoài | Nguồn gốc màu thường gặp | Câu nên hỏi |
|---|---|---|---|
| Kim phách | Vàng kim, trong suốt | Hổ phách trong, nhiều khi đã làm trong bằng nhiệt | Có làm trong không, có vảy hoa bên trong không |
| Huyết phách | Đỏ sẫm như rượu vang, máu | Oxy hoá lâu năm, hoặc nung tạo màu, hoặc vùng mỏ cho màu đỏ | Đỏ tự nhiên hay nung, đỏ đều cả khối hay chỉ lớp ngoài |
| Lam phách | Vàng nâu, ánh xanh lam trên nền tối, dưới tia cực tím | Phát quang tự nhiên, nổi tiếng ở Dominica | Soi đèn cực tím có xanh mạnh đều không, nguồn gốc vùng nào |
| Lục phách | Ánh xanh lá | Có loại tự nhiên, nhưng nhiều hạt đã xử lý nhiệt áp | Đã xử lý chưa, có lớp phủ mặt sau không |
| Hổ phách cognac | Nâu cam đậm như rượu cognac | Oxy hoá tự nhiên hoặc nung | Màu xuyên khối hay chỉ ở bề mặt |
| Mật lạp | Vàng đục như sáp ong | Bọt khí li ti tán xạ ánh sáng | Nguyên khối hay ép |
Đọc bảng thấy ngay một điều: gần như tên nào cũng có hai khả năng tự nhiên hoặc xử lý. Vì vậy tên gọi chỉ là điểm bắt đầu cuộc hỏi chuyện, không phải lời bảo đảm.
Kim phách: hổ phách trong như mật ong
Kim phách là kiểu hổ phách dễ nhận ra nhất: trong suốt, vàng như mật ong hay rượu nhạt, nhìn xuyên được. Trong tự nhiên, hổ phách trong hoàn toàn không phải lúc nào cũng có sẵn; nhiều khối hổ phách hơi mờ được làm trong bằng cách gia nhiệt có kiểm soát để đẩy bọt khí li ti ra ngoài. Trước đây thợ vùng Baltic hay đun trong dầu, ngày nay phổ biến dùng nồi áp suất công nghiệp.
Quá trình làm trong đôi khi để lại những vết nứt căng hình đĩa bên trong khối, lấp lánh như vảy cá, người bán gọi là vảy hoa hoặc hoa sen. Một số người thích hiệu ứng ấy và chọn mua chính vì nó; điều đó hoàn toàn bình thường, miễn người bán nói rõ đó là dấu hiệu đã qua nhiệt, chứ không gọi là "hoa văn tự nhiên quý hiếm".
Kim phách tự nhiên chưa xử lý vẫn có, thường lẫn ít bọt khí, mảnh vụn thực vật hoặc vân dòng chảy mờ. Những "khuyết điểm" nhỏ ấy lại là dấu vết giúp người trong nghề nhận ra hàng tự nhiên. Một khối kim phách to, trong vắt không một gợn và rất rẻ là thứ nên kiểm kỹ, vì nhựa đúc hay copal đã làm trong đều có thể trông như thế.
Huyết phách và câu chuyện màu đỏ
Huyết phách được nhiều người chơi chuộng vì màu đỏ sẫm trang trọng. Màu đỏ có thể hình thành tự nhiên khi hổ phách nằm lâu trong lớp đất giàu oxy hoặc tiếp xúc không khí hàng chục năm; một số vùng mỏ, như miền bắc Myanmar, nổi tiếng cho hổ phách ngả đỏ nâu. Nhưng con đường nhanh và rẻ hơn là nung, và phần lớn hạt đỏ đều màu trên thị trường đại trà đi theo con đường đó.
Một cách quan sát sơ bộ: nhìn chỗ vỡ, chỗ khoan, hoặc soi mạnh từ một phía. Hạt nung đôi khi có lớp màu đậm ở ngoài, bên trong nhạt hơn hẳn; hạt sẫm tự nhiên do oxy hoá cũng có thể như vậy, nên quan sát này chỉ gợi ý chứ không kết luận. Hạt được nhuộm hoặc phủ màu thì thấy màu đọng ở vết xước, lỗ xỏ.
Điều quan trọng không phải là tránh hàng nung, mà là trả đúng giá cho đúng thứ. Hổ phách nung vẫn là hổ phách thật; nó chỉ không có giá trị của hổ phách đỏ tự nhiên. Một người bán đứng đắn sẽ không ngại ghi "đã xử lý nhiệt" trong mô tả.
Lam phách và lục phách: màu xanh phụ thuộc ánh sáng
Lam phách nổi tiếng nhất từ Dominica. Hổ phách xanh của Cộng hoà Dominica được nhiều nhà sưu tầm biết đến; một số vùng ở Mexico cũng cho hổ phách ánh xanh, thường ngả lục hơn. Dưới ánh đèn trong nhà, lam phách trông vàng nâu bình thường; mang ra nắng, đặt trên nền vải đen, ánh xanh mới hiện rõ.
Kiểm bằng đèn cực tím. Soi đèn cực tím bước sóng dài, lam phách tự nhiên phát xanh rất mạnh, rực, đều. Hổ phách thường cũng phát quang nhưng nhạt hơn, ngả trắng xanh. Phép thử này giúp phân biệt khá tốt với hạt nhuộm xanh hay thuỷ tinh xanh, vốn có màu xanh ngay dưới đèn thường.
Lục phách nhiều hạt đã xử lý. Hổ phách xanh lá tự nhiên hiếm. Phần lớn lục phách trên thị trường là hổ phách Baltic được xử lý nhiệt và áp suất để tạo sắc xanh, có khi kèm lớp phủ tối ở mặt sau để tăng màu. Mua lục phách nên hỏi thẳng chuyện xử lý và xem mặt sau mặt dây.
Ảnh chụp dễ gây hiểu lầm. Người bán thường chụp lam phách trên nền đen dưới đèn cực tím cho ánh xanh rực. Hãy xin thêm ảnh hoặc video dưới ánh sáng ban ngày bình thường để biết món đồ trông thế nào khi bạn đeo hằng ngày. Cũng nên hỏi ảnh chụp ngược sáng bằng đèn pin, vì đó là cách thấy rõ nhất độ trong, vân và tạp chất bên trong viên hổ phách.
Những câu nên hỏi khi người bán gọi một cái tên
Khi nghe một tên gọi theo màu, bạn có thể hỏi tiếp theo danh sách sau. Người bán trả lời rõ ràng, không né tránh là dấu hiệu tốt.
- Màu này là màu tự nhiên hay đã qua nung, ép, phủ màu?
- Hổ phách nguồn gốc vùng nào, có giấy giám định ghi tên vật liệu và tình trạng xử lý không?
- Có ảnh hoặc video dưới ánh sáng ban ngày thường, không lọc màu, không nền đen không?
- Với lam phách: có video soi đèn cực tím để thấy mức phát quang không?
- Kích thước, trọng lượng từng hạt hoặc cả món là bao nhiêu? Hổ phách rất nhẹ, con số này giúp bạn đối chiếu.
- Nếu nhận hàng thấy khác mô tả, chính sách đổi trả thế nào?
Lưu ý: đừng tự làm các phép thử phá huỷ như hơ lửa, châm kim nóng, nhỏ axeton để "kiểm chứng" tên gọi. Chúng không cho biết màu tự nhiên hay nung, mà còn làm hỏng món đồ.
Chọn màu theo cách dùng chứ không chỉ theo tên
Nếu đeo hằng ngày với trang phục công sở, kim phách và hổ phách cognac dễ phối nhất vì gần với tông vàng, nâu của da thuộc và gỗ. Huyết phách trang trọng, hợp chuỗi cổ hoặc nhẫn mặt lớn cho dịp cần điểm nhấn. Lam phách là món của người thích sưu tầm và thích ngắm hiệu ứng ánh sáng; đeo trong văn phòng ánh đèn trắng, ít người nhận ra nó xanh. Mật lạp đục hợp người thích vẻ mộc, chuỗi hạt to, ít cần ánh sáng xuyên qua mới đẹp.
Về phối mệnh theo quan niệm, nhiều người chọn kim phách cho mệnh Thổ và Kim, huyết phách cho mệnh Hoả, lam phách cho mệnh Thuỷ. Đó là cách phối theo màu nhìn thấy; các trường phái khác nhau có thể xếp khác, nên coi như một gợi ý.
Cuối cùng, mọi màu hổ phách đều chung một tính chất: mềm, nhẹ, kỵ nhiệt và dung môi. Dù chọn tên nào, cách giữ vẫn là tránh nắng gắt, lau khăn mềm, cất riêng khỏi đồ cứng. Màu tự nhiên của hổ phách cũng sẽ sẫm dần theo năm tháng; nếu bạn mua kim phách vàng sáng, vài năm sau nó có thể ngả cam nhẹ, và đó là chuyện tự nhiên của vật liệu.
Câu hỏi thường gặp
Huyết phách có phải hổ phách thật không?
Huyết phách là tên gọi hổ phách màu đỏ sẫm, nên về vật liệu nó là hổ phách nếu không phải hàng nhựa giả. Điều cần hỏi là màu đỏ tự nhiên hay do nung. Hạt nung vẫn là hổ phách thật nhưng giá trị thấp hơn hạt đỏ tự nhiên cùng kích cỡ.
Vì sao lam phách mua về không thấy xanh?
Màu xanh của lam phách là hiện tượng phát quang, chỉ rõ dưới ánh nắng có nhiều tia cực tím, trên nền tối hoặc khi soi đèn cực tím. Dưới đèn trong nhà, đặc biệt khi soi ngược sáng, nó trông vàng nâu. Đó là đặc tính tự nhiên, không phải hàng lỗi.
Kim phách có vảy hoa bên trong có tốt không?
Vảy hoa là những vết nứt căng hình đĩa sinh ra khi hổ phách được gia nhiệt để làm trong. Nó không làm món đồ kém bền đáng kể và nhiều người thích vẻ lấp lánh ấy. Chỉ cần biết đó là dấu hiệu đã qua xử lý nhiệt để trả giá cho đúng.
Lục phách tự nhiên có nhiều không?
Hổ phách xanh lá tự nhiên khá hiếm. Phần lớn lục phách trên thị trường đã qua xử lý nhiệt và áp suất, có khi phủ lớp tối ở mặt sau để màu xanh nổi hơn. Khi mua, nên hỏi rõ chuyện xử lý và xem kỹ mặt sau của mặt dây hoặc nhẫn.
Hổ phách màu nào hợp mệnh nào?
Theo cách phối màu phổ biến, hổ phách vàng hợp mệnh Thổ và Kim, đỏ hợp mệnh Hoả, ánh xanh hợp mệnh Thuỷ hoặc Mộc. Các trường phái không thống nhất, nên đây chỉ là gợi ý tham khảo. Chọn màu bạn thích đeo và dễ phối đồ cũng là cách chọn hợp lý.
Tên gọi theo màu có ghi trên giấy giám định không?
Giấy giám định thường ghi tên vật liệu như hổ phách tự nhiên, hổ phách ép hay copal, cùng tình trạng xử lý và các thông số đo được. Các tên như kim phách, huyết phách là tên thương mại nên thường không phải mục chính trên giấy. Hãy đọc phần vật liệu và xử lý.