Lễ khai quang cho các linh vật bày nhà như tỳ hưu, thiềm thừ, kỳ lân, ngựa về cơ bản giống nhau: lau sạch, đặt nơi trang trọng, thắp hương, khấn ngắn theo nếp nhà. Chỗ khác nhau nằm ở những lời truyền miệng đi kèm từng con, như hướng đặt sau lễ hay việc làm lễ theo đôi, và ở những lưu ý thực tế khi cầm, lau một bức tượng có sừng, đuôi, chân mảnh.
Bài này không lặp lại ý nghĩa từng linh vật, phần ấy có trong các chuyên mục riêng về tỳ hưu, thiềm thừ, kỳ lân, ngựa. Ở đây chỉ gom những gì liên quan đến buổi lễ: nếp kể hay gặp với từng con, cái nào là lời truyền miệng, cái nào có lý do thực tế, và cách xử lý để buổi lễ không làm sứt mẻ món đồ.
Linh vật nào hay được làm lễ và vì sao
Trong các vật phẩm bày nhà, linh vật là nhóm được làm lễ nhiều nhất sau tượng thờ. Lý do một phần vì linh vật có hình dáng con vật, có mắt, có tư thế, nên người ta dễ hình dung nó như một hình tượng cần được "đón" về nhà, khác với một quả cầu hay một chiếc bình.
Phần khác là lời bán hàng. Tỳ hưu và thiềm thừ thường được quảng cáo gắn với chuyện giữ của, nên dòng chữ khai quang đi kèm chúng nhiều nhất. Kỳ lân, sư tử đá thường đặt theo đôi ở cửa, gắn với ý trấn giữ, nên nhiều gia đình muốn làm lễ khi đặt. Ngựa, trâu, rồng thì tuỳ nhà, có nơi làm, có nơi không.
Dù là linh vật nào, việc làm lễ vẫn là lựa chọn, không phải điều kiện. Có rất nhiều gia đình bày tỳ hưu, kỳ lân cả chục năm mà chưa từng làm lễ, và coi chúng là món đồ mỹ thuật mang lời chúc tốt lành.
Trình tự chung cho mọi linh vật
Trước khi đi vào từng con, đây là trình tự chung mà phần lớn gia đình áp dụng. Phần riêng của mỗi linh vật chỉ là thêm bớt quanh khung này.
- Mở hộp trên mặt phẳng có lót khăn, gỡ xốp bọc từ từ, kiểm tượng không sứt, không nứt, các chi tiết rời như hạt châu, đồng tiền còn đủ.
- Lau sạch theo chất liệu: bột đá và đồng lau khăn khô, đá tự nhiên lau khăn ẩm rồi lau khô, gỗ phủi bụi bằng chổi lông mềm.
- Chọn vị trí đặt lâu dài, đo trước chiều cao và chiều sâu kệ, đặt đế lót nếu tượng nặng hoặc đáy nhám.
- Đặt tượng vào vị trí hoặc lên kệ thờ tạm, bày hoa quả, nước sạch, thắp hương cách tượng ít nhất một gang tay.
- Khấn ngắn theo nếp nhà, nói rõ đón linh vật nào về, đặt ở đâu, mong điều gì cho gia đình.
- Khi hương tàn, chỉnh lại tượng vào vị trí và hướng gia đình đã chọn.
Nếp kể quanh từng linh vật và lưu ý thực tế
Bảng dưới gom những lời truyền miệng hay đi kèm từng linh vật khi làm lễ, đặt cạnh lưu ý thực tế khi cầm, lau, đặt. Cột giữa là quan niệm dân gian để tham khảo, không phải quy định.
| Linh vật | Lời truyền miệng hay gặp | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Tỳ hưu | Sau lễ đặt đầu hướng ra cửa hoặc ra ngoài | Bột đá cỡ lớn rất nặng, nâng bằng hai tay đỡ bụng, không nắm sừng |
| Thiềm thừ | Đồng tiền ngậm ở miệng; có nơi kể ban ngày quay ra, tối quay vào | Đồng tiền rời dễ rơi mất khi lau, nên tháo ra cất riêng lúc vệ sinh |
| Kỳ lân | Đặt và làm lễ theo đôi, hai bên cửa hoặc kệ | Sừng và râu mảnh dễ gãy, lau bằng chổi lông thay vì khăn |
| Ngựa | Hướng đầu ra phía thoáng, ra cửa sổ | Chân ngựa mảnh, không cầm ở chân, đỡ phần thân và đế |
| Rồng | Có lời khuyên không bày trong phòng ngủ | Nhiều chi tiết vảy, móng nên bám bụi, vệ sinh bằng chổi lông và máy thổi nhẹ |
| Trâu, voi | Nhiều nhà đặt quay vào trong nhà | Tượng đặc nặng, cần kệ chịu lực, không đặt sát mép |
Những lời ở cột giữa khác nhau giữa các vùng và các nguồn. Có nơi kể ngược lại hoàn toàn, ví dụ tỳ hưu quay vào trong. Bạn có thể theo nếp nhà mình, hoặc chọn hướng đặt hợp với bố cục căn phòng nếu không có nếp cụ thể.
Tỳ hưu và thiềm thừ: chuyện hướng đặt sau lễ
Với tỳ hưu, lời truyền miệng phổ biến là sau lễ nên đặt đầu tỳ hưu hướng ra cửa chính hoặc ra phía ngoài, với ý tỳ hưu "đón" từ ngoài vào. Có nơi lại khuyên không để tỳ hưu nhìn thẳng vào gương hay vào bàn thờ. Những lời này là quan niệm; về thực tế, hãy chọn chỗ tỳ hưu không chắn lối đi và không nằm ở mép kệ có người hay va vào.
Thiềm thừ đi kèm một chi tiết dễ thấy: đồng tiền ngậm trong miệng. Nhiều mẫu đồng tiền được gắn rời, có thể tháo. Một số người có thói quen xoay thiềm thừ ra cửa ban ngày và quay vào trong buổi tối; đây là lời truyền miệng, bạn làm hay không tuỳ thích. Nếu làm, nhớ nâng cả thân tượng chứ không kéo lê trên mặt kệ, vì đáy thiềm thừ bột đá kéo nhiều sẽ mòn và để lại vết xước trên mặt gỗ.
Cả tỳ hưu và thiềm thừ thường được làm bằng bột đá phủ nhũ vàng. Lớp nhũ này kỵ nhiệt và ẩm, nên khi làm lễ đặt cách lư hương đủ xa, không để tàn hương rơi lên lưng tượng. Nếu có tàn rơi, thổi nhẹ đi thay vì lau, vì lau khi tàn còn nóng có thể làm cháy xém lớp nhũ.
Kỳ lân, sư tử đá: làm lễ cho cả đôi
Kỳ lân và sư tử đá thường được bày theo đôi, đực và cái, đặt hai bên cửa hoặc hai đầu kệ. Theo nếp nhiều gia đình, lễ khai quang làm chung cho cả đôi trong cùng một buổi, không làm riêng từng con ở hai ngày khác nhau. Lời khấn nhắc cả đôi linh vật và vị trí đặt.
Với sư tử đá, cách phân biệt theo mẫu phổ biến là con đực đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên sư tử con; kỳ lân thì nhiều mẫu phân biệt qua chi tiết chạm, người bán thường ghi rõ. Thứ tự đặt bên trái hay bên phải có nhiều cách nói khác nhau giữa các nguồn; điều được nhắc nhiều là hai con nên đặt cân nhau, cùng cỡ, cùng chất liệu.
Sư tử đá cỡ lớn đặt ngoài cổng thường rất nặng, cần ít nhất hai người khiêng, có khi phải dùng xe đẩy hoặc ròng rọc. Hãy đặt tượng lên bệ chắc chắn trước, kiểm bệ phẳng và không lún rồi mới làm lễ. Làm lễ xong mới phát hiện bệ nghiêng, phải khiêng tượng lại, vừa mệt vừa dễ sứt mẻ.
Ngựa, rồng và linh vật nhiều chi tiết mảnh
Cầm ở chỗ chắc nhất. Tượng ngựa có bốn chân mảnh, đặc biệt mẫu ngựa phi chỉ có một hoặc hai chân chạm đế. Khi nâng tượng để lau hay đặt lên kệ thờ tạm, đỡ phần bụng và đế, không cầm vào chân hoặc đuôi.
Lau bằng chổi lông. Rồng có vảy, móng, râu, bờm; khăn lau dễ mắc vào các chi tiết và làm gãy. Chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm sạch là dụng cụ hợp hơn cho cả lúc chuẩn bị lễ lẫn vệ sinh định kỳ.
Kiểm lại chi tiết sau khi di chuyển. Sau khi chuyển tượng từ kệ thờ tạm về vị trí lâu dài, nhìn lại sừng, tai, râu xem có chỗ nào bị nứt. Phát hiện sớm thì dễ dán sửa hơn.
Đặt đế chống trượt. Tượng ngựa phi và rồng cuộn thường có trọng tâm lệch. Một miếng lót cao su mỏng dưới đế giúp tượng đứng vững, nhất là trên kệ kính hoặc mặt đá trơn.
Linh vật cỡ lớn ở sảnh, ngoài trời
Với linh vật cỡ lớn đặt ở sảnh công ty, cổng nhà hay sân vườn, buổi lễ thường gắn với việc lắp đặt. Nên làm theo thứ tự: chuẩn bị bệ, đưa tượng vào vị trí, cố định chắc chắn, rồi mới làm lễ. Đừng đặt tượng tạm trên nền đất hay trên pallet để làm lễ rồi mới chuyển lên bệ, vì mỗi lần khiêng là một lần rủi ro.
Tượng ngoài trời làm bằng đá xanh, đá trắng hay đồng đúc chịu được mưa nắng; tượng bột đá, resin thì không nên đặt ngoài trời lâu dài vì sẽ phai màu, nứt bề mặt. Khi làm lễ ngoài trời, chú ý gió có thể làm tàn hương bay vào người hoặc vào lối đi; chọn lư hương có thành cao và đặt ở chỗ khuất gió.
Nếu tượng đặt ở khu vực chung như sảnh toà nhà, lối đi chung cư, hãy xin phép ban quản lý trước, cả về chỗ đặt lẫn việc thắp hương. Nhiều toà nhà cấm đốt lửa ở khu vực chung vì có đầu báo cháy. Khi đó, lễ có thể làm ở trong nhà riêng, còn tượng chỉ được đặt vào vị trí sau đó.
Những câu hù doạ quanh linh vật nên bỏ qua
Quanh từng linh vật có không ít câu doạ được lặp lại để bán dịch vụ. Biết trước giúp bạn không phải lo lắng vô cớ.
- "Tỳ hưu chưa khai quang sẽ cắn chủ". Không có căn cứ, đây là câu doạ thuần tuý.
- "Đặt thiềm thừ sai hướng là của đi ra hết". Hướng đặt là quan niệm tham khảo, các nguồn còn nói ngược nhau. Không có chuyện mất của vì một bức tượng xoay sai.
- "Kỳ lân lẻ đôi sẽ sinh chuyện trong nhà". Kỳ lân bày theo đôi là truyền thống thẩm mỹ và biểu tượng. Một con bị vỡ thì có thể thay con mới cùng mẫu hoặc bày một con, không có điềm gì.
- "Ngựa đặt quay vào nhà là đuổi tài lộc". Lời truyền miệng, không có cơ sở. Bố trí theo ánh sáng và lối đi của căn phòng là đủ.
Khi chọn thêm linh vật, hãy ưu tiên mẫu có chất liệu rõ ràng, chi tiết chắc chắn, cỡ vừa với chỗ đặt. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Khai quang tỳ hưu xong đặt hướng nào?
Lời truyền miệng phổ biến là đặt đầu tỳ hưu hướng ra cửa chính hoặc ra phía ngoài, nhưng các nguồn không thống nhất, có nơi nói ngược lại. Về thực tế, chọn chỗ tỳ hưu không chắn lối đi, không sát mép kệ và hợp với bố cục căn phòng là đủ.
Kỳ lân có phải khai quang cả đôi cùng lúc không?
Theo nếp nhiều gia đình, đôi kỳ lân được làm lễ chung trong cùng một buổi vì chúng được bày như một bộ. Đây là tập quán, không phải quy định. Nếu một con bị vỡ và thay con mới, bạn có thể làm lễ nhỏ cho con mới hoặc không, tuỳ nếp nhà.
Đồng tiền trên miệng thiềm thừ có tháo ra được không?
Nhiều mẫu thiềm thừ gắn đồng tiền rời để tháo được. Khi lau dọn, nên tháo đồng tiền ra cất riêng để không rơi mất, rồi gắn lại sau. Việc này không ảnh hưởng gì đến ý nghĩa của tượng theo quan niệm dân gian.
Linh vật bột đá có chịu được khói hương khi làm lễ không?
Bột đá phủ nhũ hoặc sơn chịu nhiệt kém hơn đá tự nhiên và đồng. Khói hương lâu ngày có thể làm ám màu, còn tàn hương nóng rơi vào có thể làm cháy xém lớp nhũ. Đặt lư hương cách tượng ít nhất một gang tay và không cắm hương nghiêng về phía tượng.
Linh vật đặt ngoài trời có cần khai quang không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình làm lễ khi lắp đặt sư tử đá, kỳ lân đá ở cổng như một dịp khánh thành. Điều quan trọng hơn là bệ đặt chắc chắn, tượng được cố định và chất liệu phù hợp với mưa nắng, như đá tự nhiên hoặc đồng đúc.
Mua thêm linh vật thì có phải khai quang lại những con cũ không?
Không cần. Những linh vật đã bày trước đó vẫn giữ nguyên vị trí và ý nghĩa của chúng. Nếu muốn, bạn chỉ làm lễ cho món mới. Một số nhà nhân dịp này lau dọn lại toàn bộ kệ, đó là việc tốt cho cả độ bền của tượng.