Cây tiền xu phong thủy là cây trang trí có cành bằng kim loại hoặc dây xoắn, trên cành treo hay gắn những đồng xu tròn lỗ vuông, đôi khi xen lá đá, gợi hình ảnh "cây lắc ra tiền" trong truyện kể dân gian Á Đông. Xu trên cây hiện nay gần như đều là xu đúc mới bằng đồng thau hoặc hợp kim mạ, mô phỏng tiền cổ, không phải cổ vật.
Đây là một biến thể của cây tài lộc mà phần "lá" là tiền thay vì đá. Bài này kể gốc tích của hình ảnh cây tiền theo những gì sử liệu và truyện dân gian ghi lại, giải thích các kiểu xu hay gặp trên cây, cách nhận ra chất liệu, cách chọn cỡ, chỗ bày và cách giữ cho đồng xu không xỉn đen. Phần cuối có mấy câu hỏi người mua hay đặt ra nhất, như xu có phải tiền cổ không, nên treo bao nhiêu đồng, và có tự gắn thêm xu lên cây lá đá sẵn có được không.
Cây lắc ra tiền: từ truyện kể đến hiện vật khảo cổ
Trong văn hoá dân gian Trung Hoa có hình ảnh "diêu tiền thụ", nghĩa là cây lắc ra tiền: một cái cây mà chỉ cần rung cành là tiền rơi xuống. Hình ảnh này đi vào truyện kể, tranh Tết, câu nói cửa miệng, và theo giao lưu văn hoá mà quen thuộc với người Việt dưới những cái tên như cây tiền, cây lộc. Có nhiều dị bản truyện khác nhau về nguồn gốc, nên khi kể lại chỉ nên coi đó là truyện dân gian, không có bản nào là chuẩn.
Ngoài truyện kể, khảo cổ học Trung Quốc đã tìm thấy nhiều cây tiền bằng đồng trong các ngôi mộ thời Đông Hán, tập trung ở vùng Tứ Xuyên. Đó là những cây có thân và cành đồng cắm trên đế, cành đúc thành hình những đồng tiền tròn lỗ vuông cùng các hình người, thú. Giới nghiên cứu cho rằng chúng là đồ tuỳ táng gắn với ước vọng sung túc ở thế giới bên kia, dù cách hiểu chi tiết vẫn còn được bàn.
Cây tiền xu trang trí ngày nay là hậu duệ xa của cả hai hình ảnh đó. Nó giữ ý chính là cây và tiền, còn hình thức đã được làm lại cho hợp với bàn làm việc, quầy hàng, kệ phòng khách: thân dây xoắn, xu treo dây đỏ, chậu nhỏ. Hiểu gốc tích giúp bạn giới thiệu món đồ một cách có câu chuyện, mà không phải thêm bớt những lời hứa hẹn.
Các kiểu xu hay gặp trên cây tiền
Đồng xu trên cây tiền có vài kiểu chính. Phần lớn đều là đồ đúc mới, mô phỏng hình thức tiền xưa, nên gọi đúng tên là xu phong thủy hay xu trang trí.
| Kiểu xu | Đặc điểm | Thường thấy ở | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xu ngũ đế | Năm đồng mang niên hiệu năm đời vua Thanh, từ Thuận Trị đến Gia Khánh | Cây treo năm chùm, dây đỏ | Đúc mới, không phải tiền thời Thanh |
| Xu chữ cát tường | Mặt xu đúc chữ chúc như phú quý, bình an | Cây quà tặng | Kiểu xu này vốn là tiền hoa, không lưu hành |
| Xu mạ vàng | Đồng thau hoặc hợp kim kẽm mạ màu vàng sáng | Cây quầy thu ngân | Lớp mạ có thể bong khi trầy |
| Xu đồng đỏ giả cổ | Màu nâu đỏ, có lớp xỉn giả cũ | Cây theo lối cổ | Lớp giả cổ thường là hoá chất, không lau mạnh |
| Xu mỏng dập | Kim loại mỏng dập hình, nhẹ | Cây giá rẻ, cây mini | Dễ cong, cạnh có thể sắc |
Nếu người bán nói xu trên cây là tiền cổ thật, nên dè dặt. Tiền cổ thật có giá trị sưu tầm riêng, ít ai đem khoan treo lên cây trang trí, và việc mua bán cổ vật còn có quy định riêng. Với cây tiền xu, xu đúc mới hoàn toàn bình thường, miễn được mô tả đúng. Mặt chữ trên xu đúc mới thường sắc nét, đều, viền gọn; tiền xưa đúc khuôn cát có nét chữ mờ, viền không đều và lớp gỉ bám sâu vào kẽ chữ chứ không chỉ phủ trên mặt.
Phân biệt chất liệu xu bằng mắt và tay
Đồng thau đúc. Màu vàng hơi trầm, cầm nặng tay so với cỡ, cạnh xu có vết mài. Để lâu xỉn dần sang nâu, lau thì sáng lại. Đây là loại xu bền nhất trên cây tiền.
Hợp kim kẽm mạ. Màu vàng sáng đều như mới, nhẹ hơn đồng thau, chỗ trầy lộ màu xám bạc. Lớp mạ đẹp lúc đầu nhưng khi bong thì không phục hồi tại nhà được.
Sắt mạ. Hút nam châm. Đây là phép thử dễ nhất: đồng thau và kẽm không hút nam châm, sắt thì hút. Xu sắt mạ gặp ẩm lên gỉ nâu, gỉ có thể chảy xuống làm bẩn lá đá và mặt kệ.
Nhựa sơn ánh kim. Nhẹ hẳn, gõ vào nhau nghe tiếng đục, mặt xu nhìn kỹ thấy lớp sơn. Thường gặp ở cây rất rẻ hoặc đồ chơi trang trí Tết.
Dây treo. Dây đỏ sợi tổng hợp bền màu hơn dây cotton, dây cotton để vài năm ngả màu hồng nhạt. Dây treo nút thắt kép chắc hơn nút đơn.
Cây tiền xu đi với lá đá hay để trần
Có hai lối làm cây tiền xu. Lối thứ nhất chỉ có thân, cành và xu, trông thoáng, nhìn rõ từng đồng tiền, hợp với nội thất hiện đại hoặc kệ có nền tối để xu vàng nổi lên. Lối thứ hai phối xu với lá đá, thường là thạch anh vàng hoặc đá xanh, xu treo lủng lẳng xen giữa các chùm lá. Lối này trông đầy đặn, gần với cây tài lộc truyền thống, nhưng cũng nặng hơn và nhiều chỗ bám bụi hơn.
Khi chọn, nên nghĩ tới chỗ đặt. Cây để trần hợp với bàn làm việc gọn, quầy nhỏ, vì nó không chiếm nhiều thị giác. Cây phối lá đá hợp với kệ trưng bày, bàn tiếp khách rộng, nơi cần một món đầy đặn. Số lượng xu không có quy định cố định; theo tập quán người ta hay chọn số tám, số chín hoặc treo theo bộ năm đồng ngũ đế, nhưng đó chỉ là sở thích con số.
Một điểm thực tế: xu treo dây sẽ đung đưa và va vào nhau khi có gió quạt hay điều hoà thổi qua, tạo tiếng leng keng nhỏ. Có người thích âm thanh này, có người thấy phiền khi làm việc. Nếu đặt gần chỗ ngồi lâu, nên chọn cây gắn xu cố định vào cành thay vì treo dây.
Chọn cỡ cây tiền xu và cỡ đồng xu cho cân
Cây tiền xu trông đẹp khi cỡ xu cân với cỡ cây. Xu to trên cây nhỏ làm cành trĩu, trông nặng nề; xu nhỏ li ti trên cây lớn thì nhìn xa không thấy. Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm bày biện, không phải chuẩn bắt buộc.
| Chỗ đặt | Chiều cao cây | Đường kính xu hợp | Số xu thường thấy |
|---|---|---|---|
| Bàn làm việc nhỏ | 15–20 cm | 1,5–2 cm | Năm đến tám đồng |
| Quầy thu ngân | 20–35 cm | 2–2,5 cm | Tám đến mười hai đồng |
| Kệ phòng khách | 30–45 cm | 2,5–3 cm | Mười đến mười tám đồng |
| Sảnh, kệ lớn | Trên 50 cm | 3–4 cm | Tuỳ tán, thường phối thêm lá đá |
Ngoài cỡ, nên nhìn cách phân bố xu. Cây đẹp có xu rải đều ở các tầng cành, nhiều ở tầng giữa và ít dần lên ngọn, để cây không bị nặng đầu. Cây treo dồn xu ở một phía sẽ nghiêng dần theo thời gian, nhất là khi thân chỉ là dây xoắn mảnh.
Khi mua qua mạng, hãy hỏi đường kính xu chứ không chỉ chiều cao cây. Ảnh chụp cận thường làm xu trông to hơn thật, đến khi nhận hàng mới thấy xu chỉ bằng đầu ngón tay út.
Đặt cây tiền xu ở đâu và đặt sao cho an toàn
Theo quan niệm phổ biến, cây tiền xu hay được đặt ở quầy thu ngân, bàn làm việc của người làm kinh doanh, hoặc góc mà nhiều người gọi là góc tài lộc, tức góc chéo sâu nhất so với cửa ra vào. Hướng Tây và Tây Bắc, ứng với hành Kim theo quan niệm, cũng hay được nhắc tới vì xu là kim loại. Những gợi ý này là tập quán bày biện, mỗi gia đình, mỗi nơi có thể làm khác.
Về an toàn, xu nhỏ và tròn là vật trẻ em dễ nuốt. Nhà có trẻ dưới ba tuổi nên đặt cây tiền xu ở chỗ cao, xa tầm với, và kiểm tra dây treo thường xuyên. Xu có cạnh dập sắc cũng có thể cứa tay khi lau, nên lau bằng khăn dày thay vì miết ngón tay trần.
Ở quầy hàng, đặt cây phía trong quầy thay vì sát mép ngoài, vì khách đứng chờ hay vô thức nghịch đồng xu lủng lẳng, kéo đứt dây. Ở văn phòng, đặt cây xa máy in và máy huỷ giấy, nơi bụi giấy nhiều. Ẩm là kẻ thù chính của xu và dây kim loại, nên tránh đặt cạnh bình nước nóng lạnh hay bể cá.
Lau và giữ xu sáng mà không hỏng lớp mạ
Cách làm sạch tuỳ vào chất liệu xu. Nếu không chắc xu là đồng thau hay mạ, hãy làm theo cách nhẹ nhất.
- Phủi bụi định kỳ bằng cọ mềm, đi dọc từ thân ra đầu cành, đỡ nhẹ xu để không xoắn dây.
- Với xu mạ hoặc xu giả cổ: chỉ lau bằng khăn khô mềm, không dùng chất đánh bóng, không chà vì lớp mạ và lớp màu giả cũ sẽ trôi.
- Với xu đồng thau thật đã xỉn: tháo riêng vài đồng ra, lau bằng khăn có chút kem đánh bóng kim loại, rửa lại bằng nước sạch, lau thật khô rồi mới treo lại.
- Không nhúng cả cây vào nước hay dung dịch chanh, giấm; axit làm hỏng lá đá nhuộm, keo và dây.
- Sau khi đánh bóng, có thể phủ một lớp sáp mỏng chuyên dùng cho kim loại để xu chậm xỉn, lau bóng lại bằng khăn khô.
- Kiểm tra dây treo mỗi lần lau: dây sờn, phai màu nhiều thì thay dây mới cùng loại.
Nhiều người lại thích để xu đồng xỉn tự nhiên vì trông cổ kính hơn. Không có cách nào là đúng duy nhất; chỉ cần xu không bị gỉ chảy và dây còn chắc.
Câu hỏi thường gặp
Xu trên cây tiền có phải tiền cổ không?
Hầu như không. Xu trên cây tiền trang trí là xu đúc mới mô phỏng hình thức tiền xưa, như bộ xu ngũ đế. Tiền cổ thật là đồ sưu tầm, ít khi bị khoan treo lên cây, và mua bán cổ vật có quy định riêng.
Đồng xu ngũ đế là gì?
Đó là bộ năm đồng xu mang niên hiệu năm đời vua nhà Thanh nối nhau, từ Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính, Càn Long đến Gia Khánh. Theo quan niệm, năm đời này gắn với thời thịnh trị nên bộ xu được dùng làm vật phẩm. Xu bán hiện nay là xu đúc lại, không phải tiền lưu hành thời đó.
Cây tiền xu có cần số xu nhất định không?
Không có quy định cố định. Người ta hay chọn số tám, số chín, hoặc treo theo bộ năm xu ngũ đế vì thích con số đó. Về thẩm mỹ, số xu nên vừa với tán cây, không treo dày tới mức cành bị trĩu.
Làm sao biết xu là đồng thau hay sắt mạ?
Dùng một cục nam châm nhỏ. Đồng thau và hợp kim kẽm không hút nam châm, sắt mạ thì hút. Xu sắt mạ dễ gỉ khi gặp ẩm, nên giữ cây ở nơi khô ráo và lau khô ngay khi lỡ dính nước.
Cây tiền xu đặt ngoài trời được không?
Không nên. Mưa và sương làm xu xỉn, dây đỏ phai, cành gỉ, gỉ chảy làm bẩn chậu. Gió còn làm xu va nhau liên tục, dây nhanh đứt. Cây tiền xu hợp với không gian trong nhà, khô và ít gió.
Có thể tự gắn thêm xu lên cây tài lộc lá đá không?
Có thể. Mua xu đúc có lỗ vuông cùng cỡ, buộc dây đỏ mảnh, treo vào các cành khoẻ ở tầng giữa. Không treo nhiều xu ở đầu cành mảnh vì cành sẽ trĩu, và không treo quá dày làm che mất lá đá.