Đối chiếu giấy giám định với vật phẩm là so bốn thứ: khối lượng, kích thước, ảnh và những dấu riêng của món đồ như vân, vết rạn, bao thể; khớp cả bốn thì tờ giấy mới chắc là giấy của món trong tay. Bước này cần làm ngay khi nhận hàng, trước khi tháo bao bì đi xa hay vứt hộp, và tốn khoảng mười lăm phút với một cái cân nhỏ, một cái thước.
Lý do phải làm là một kiểu gian lận khó thấy: tờ giấy thật, cấp đúng quy trình, nhưng cho một món khác cùng loại, cùng màu. Kiểu này không cần làm giả giấy, chỉ cần tráo món. Bài đi qua dụng cụ, từng bước đối chiếu, cách đổi đơn vị, sai số chấp nhận được và cách xử lý khi có chỗ lệch.
Vì sao giấy thật vẫn có thể không phải của món này
Một tờ giấy giám định là kết luận về một mẫu cụ thể vào một thời điểm cụ thể. Nó không dính liền với món đồ. Trong chuỗi mua bán, món đồ và tờ giấy có thể tách ra rồi ghép lại nhiều lần: cửa hàng gửi kiểm một món đẹp, nhận giấy, rồi dùng giấy đó để bán một món khác cùng mẫu mã; hoặc một chuỗi vòng có giấy được tháo ra, xâu lẫn hạt kém hơn.
Những trường hợp như vậy không cần làm giả gì cả, nên tra cứu số hiệu với nơi cấp vẫn cho kết quả "giấy thật". Chỉ có so giấy với chính món đồ mới phát hiện được. Đây là lý do một tờ giấy không có ảnh, không có khối lượng, không có kích thước gần như vô dụng: nó không có gì để so.
Với vật phẩm phong thủy sản xuất hàng loạt, như tỳ hưu cùng khuôn mẫu chạm, việc tráo càng dễ vì nhiều món trông gần như giống hệt. Lúc này những dấu riêng của đá tự nhiên, như vệt vân, đốm màu, vết rạn, trở thành bằng chứng quan trọng nhất, vì không có hai khối đá tự nhiên nào có vân giống nhau hoàn toàn.
Đối chiếu không phải là nghi ngờ người bán. Đó là thói quen kiểm hàng như kiểm đủ số lượng khi nhận một kiện hàng bất kỳ. Người bán đàng hoàng cũng muốn khách đối chiếu ngay, để tránh tranh cãi về sau.
Dụng cụ cần có
Không cần thiết bị chuyên dụng. Phần lớn gia đình đã có hoặc mua được dễ dàng:
- Cân điện tử nhỏ loại cân trang sức, đọc đến 0,01 gam, cho vòng, mặt dây, tượng nhỏ dưới vài trăm gam. Cân nhà bếp đọc đến 1 gam cho tượng vừa. Cân sức khoẻ cho tượng lớn, chỉ để soát chênh lệch thô.
- Thước kẹp nhựa hoặc kim loại, đọc đến 0,1 mm. Thước kẹp đo được đường kính hạt, quả cầu, độ dày mặt dây, điều mà thước thẳng không làm chính xác được.
- Thước dây hoặc thước thẳng cho tượng lớn.
- Kính lúp 10 lần để soi vân, bao thể, vết rạn nhỏ so với ảnh.
- Đèn pin trắng chiếu xuyên hoặc chiếu xiên để làm nổi dấu riêng.
- Điện thoại để chụp ảnh cùng góc với ảnh trên giấy và quay video lúc mở hộp.
Trước khi cân, kiểm tra cân bằng một vật đã biết khối lượng, ví dụ một đồng xu hay gói hàng có ghi khối lượng tịnh. Cân lệch thì mọi so sánh đều sai từ đầu.
Các bước đối chiếu khi nhận hàng
Làm theo thứ tự dưới đây, từ bước dễ đến bước cần quan sát kỹ. Nếu một bước đã lệch rõ, ghi lại và vẫn làm hết các bước còn lại để có đủ thông tin:
- Quay video liên tục từ lúc mở hộp đến khi lấy món đồ và tờ giấy ra, không cắt đoạn. Video này là bằng chứng quan trọng nếu có tranh chấp.
- Đọc tờ giấy trước: số hiệu, ngày cấp, mô tả, kích thước, khối lượng, kết luận, ghi chú. Gạch chân những con số cần đo.
- Đặt món đồ theo đúng góc trong ảnh trên giấy, chụp lại một ảnh cùng góc để so cạnh nhau.
- Cân món đồ. Nếu giấy ghi khối lượng gồm cả đế, phụ kiện thì cân đúng như vậy.
- Đo kích thước theo cách giấy ghi: dài, rộng, cao, hoặc đường kính. Đo vài lần, lấy trung bình.
- Dùng kính lúp và đèn pin tìm ít nhất hai dấu riêng thấy được trong ảnh trên giấy: một vệt vân, một đốm màu, một vết rạn, một bao thể.
- Với chuỗi vòng: đếm hạt, đo vài hạt bằng thước kẹp, xem hạt chủ có giống mô tả không.
- Ghi kết quả ra giấy hoặc ghi chú điện thoại kèm ngày giờ.
Toàn bộ quy trình với một món đồ đơn lẻ mất chừng mười lăm phút. Với tượng lớn khó cân, ảnh và dấu riêng là phần quan trọng nhất; có thể bỏ qua cân nếu không có dụng cụ phù hợp.
Đổi đơn vị và sai số chấp nhận được
Giấy giám định có thể ghi khối lượng bằng carat hoặc gam, kích thước bằng milimet hoặc centimet. Bảng dưới gom các quy đổi và mức sai số thường gặp khi đo ở nhà:
| Nội dung | Quy đổi hoặc mức tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Carat sang gam | 1 carat = 0,2 gam; 5 carat = 1 gam | Vòng ghi 250 carat tương ứng 50 gam |
| Cân trang sức 0,01 g | Lệch vài phần trăm gam là bình thường | Đặt món đồ giữa đĩa cân, tránh gió quạt |
| Cân nhà bếp 1 g | Lệch 1–3 gam là bình thường | Không dùng cho món dưới 20 gam |
| Thước kẹp 0,1 mm | Lệch 0,1–0,3 mm với vật mài tay | Hạt và cầu không tròn tuyệt đối |
| Thước dây với tượng lớn | Lệch vài milimet | Thống nhất điểm đo cao nhất, rộng nhất |
| Khối lượng gồm dây, đế | Tuỳ phụ kiện | Đọc kỹ giấy ghi khối lượng gì |
Sai số nhỏ không đáng lo. Điều đáng lo là chênh lệch vượt hẳn mức sai số của dụng cụ, ví dụ giấy ghi 42,5 gam mà món đồ nặng 36 gam trên cân trang sức đã kiểm, hoặc giấy ghi chiều cao 8,2 cm mà tượng chỉ 7,4 cm. Ví dụ giả định này cho thấy mức lệch nên dừng lại hỏi.
Ảnh và dấu riêng: bằng chứng mạnh nhất
Khối lượng và kích thước có thể trùng giữa hai món cùng khuôn, nhất là vật phẩm làm hàng loạt. Dấu riêng thì không. Hai con tỳ hưu mã não cùng khuôn chạm sẽ có vân dải chạy khác nhau, hai quả cầu thạch anh cùng cỡ sẽ có vệt mây ở chỗ khác nhau, hai mặt dây ngọc bích cùng mẫu sẽ có đốm đen phân bố khác nhau.
Khi so ảnh, hãy chọn những dấu riêng lớn và dễ thấy trong ảnh trên giấy trước: một vệt màu đậm chạy qua lưng tượng, một vết rạn ở đế, một đốm trắng trên mặt. Xoay món đồ cho đúng góc, chiếu đèn tương tự, rồi so vị trí, hình dạng, kích thước tương đối của dấu đó.
Ảnh trên giấy thường nhỏ và in trên giấy, độ phân giải thấp. Màu trong ảnh có thể khác thực tế do đèn chụp và máy in. Vì vậy hãy so hình dạng và vị trí, đừng so sắc độ màu. Nếu giấy có mã tra cứu trực tuyến hiển thị ảnh độ phân giải cao hơn, tra qua kênh bạn tự tìm đến của nơi cấp để xem ảnh rõ hơn.
Với món đồ không có dấu riêng rõ, như quả cầu thuỷ tinh trong veo hay tượng bột đá màu đều, việc đối chiếu chỉ dựa được vào kích thước, khối lượng và các vết khuôn, vết mài nhỏ. Đây cũng là lý do giấy cho món như vậy ít khi mang lại nhiều giá trị.
Mỗi loại vật phẩm, một điểm đối chiếu chính
Tượng nhỏ để bàn. Cân trang sức hoặc cân bếp đủ dùng. Điểm đối chiếu tốt nhất thường là vân đá ở mặt lưng và mặt đáy, nơi ít bị chạm khắc che mất. Lật tượng lên, so đáy với ảnh nếu giấy có ảnh đáy; nhiều vết mài, vết khoan ở đáy là dấu riêng rất khó làm lại y hệt.
Vòng chuỗi hạt. Số hạt và cỡ hạt là hai con số dễ kiểm nhất. Tiếp theo là hạt có vân lạ, vết rạn hay đốm màu thấy được trong ảnh. Xoay chuỗi cho hạt đó nằm cùng vị trí như ảnh rồi so các hạt bên cạnh; thứ tự hạt trên chuỗi cũng là một dấu riêng nếu chuỗi chưa bị tháo xâu lại.
Quả cầu. Đo đường kính ở ba hướng bằng thước kẹp, lấy trung bình, so với giấy. Soi đèn tìm vệt mây hay vết rạn lớn nhất bên trong và so vị trí với ảnh. Với cầu trong veo không có gì bên trong, khối lượng và đường kính là hai con số duy nhất để dựa vào.
Mặt dây chuyền. Đo dài, rộng, dày; xem lỗ xỏ dây có vị trí và hình dạng như ảnh không. Với mặt có bọc kim loại, khối lượng ghi trên giấy có thể gồm phần bọc, nên đọc kỹ dòng mô tả trước khi so.
Tượng lớn. Bỏ qua cân nếu không có cân phù hợp, tập trung vào kích thước tổng thể và ba bốn dấu riêng dễ thấy từ xa: vệt màu lớn, chỗ chuyển màu, vết sứt cũ. Chụp lại đúng góc như ảnh trên giấy để so trên màn hình điện thoại.
Lệch thì xử lý thế nào
Lệch nhỏ trong mức sai số: ghi lại, không cần làm gì thêm. Lệch về khối lượng do giấy cân cả đế mà bạn cân thân tượng: đọc lại giấy, cân lại đúng cách. Lệch về màu trong ảnh: bỏ qua nếu hình dạng và dấu riêng khớp.
Lệch rõ về kích thước, khối lượng, hoặc không tìm được dấu riêng nào khớp: dừng lại, giữ nguyên hiện trạng, không dùng, không tháo dây, không lau chùi mạnh. Giữ video mở hộp, ảnh chụp cùng góc, kết quả đo. Liên hệ người bán bằng văn bản như tin nhắn hoặc thư, nêu cụ thể con số trên giấy và con số đo được.
Người bán có thể giải thích hợp lý, ví dụ gửi nhầm giấy của món khác trong cùng lô và gửi lại giấy đúng. Nếu không, bạn có căn cứ để đề nghị đổi hoặc trả theo chính sách của cửa hàng và quy định bảo vệ người tiêu dùng hiện hành. Nếu người bán không hợp tác, có thể hỏi nơi cấp giấy xem họ có hỗ trợ xác nhận mẫu đã kiểm không; một số nơi lưu ảnh và thông số mẫu.
Sau khi mọi thứ khớp, cất tờ giấy cùng bản ghi đối chiếu của bạn. Lần sau tặng, bán lại hay mang đi sửa, bạn đã có sẵn một hồ sơ nhỏ về món đồ.
Câu hỏi thường gặp
Mua vật phẩm đá online có nên yêu cầu quay video lúc đóng gói không?
Nên, nếu món có giá trị và kèm giấy giám định. Video người bán quay món đồ cạnh tờ giấy trước khi đóng gói, cùng video bạn quay lúc mở, tạo thành chuỗi bằng chứng rõ ràng. Người bán đàng hoàng thường sẵn lòng làm việc này.
Giấy ghi khối lượng 30,25 gam, cân nhà được 30,1 gam có sao không?
Không sao. Chênh lệch khoảng 0,15 gam, dưới một phần trăm, nằm trong sai số của cân gia đình và cách đặt món đồ. Chỉ nên lo khi chênh lệch lớn rõ rệt so với độ chính xác của cân, sau khi đã kiểm tra cân bằng vật có khối lượng biết trước.
Không có cân trang sức thì đối chiếu vòng tay thế nào?
Có thể bỏ qua khối lượng, tập trung vào số hạt, cỡ hạt đo bằng thước kẹp, và những hạt có vân đặc trưng trong ảnh. Nhiều tiệm vàng, tiệm trang sức có cân chính xác và có thể cân giúp. Ảnh và dấu riêng vẫn là phần quan trọng nhất.
Tượng có dấu riêng khớp nhưng kích thước lệch vài milimet thì sao?
Lệch vài milimet với tượng đo bằng thước dây hay thước thẳng thường do cách chọn điểm đo. Đo lại theo điểm cao nhất, rộng nhất. Nếu dấu riêng khớp rõ, khả năng cao đó đúng là món trên giấy. Ghi lại cả hai số để tham khảo.
Có nên viết số hiệu giấy lên món đồ không?
Không nên viết hay dán lên bề mặt đá vì có thể để lại vết khó tẩy. Có thể dán một nhãn nhỏ dưới đế gỗ hoặc lên hộp đựng. Cách tốt hơn là chụp ảnh món đồ cạnh tờ giấy, lưu ảnh đó cùng bản quét của giấy.
Mất tờ giấy gốc thì có xin lại được không?
Tuỳ nơi cấp. Một số nơi lưu hồ sơ và có thể cấp bản sao hoặc xác nhận theo số hiệu nếu bạn còn giữ ảnh chụp giấy. Vì vậy ngay khi nhận giấy, nên chụp hoặc quét cả hai mặt và lưu ở nơi an toàn, tách khỏi tờ giấy gốc.