Một cặp tỳ hưu đồng thường gồm một con được gọi là đực và một con được gọi là cái; cách phân biệt phổ biến nhất trên thị trường Việt Nam là theo số sừng, nhưng các xưởng và các tài liệu không hoàn toàn thống nhất. Vì thế, trước khi bàn chuyện con nào đặt bên nào, bạn cần biết bộ tượng mình mua được xưởng quy ước ra sao.
Bài này giải thích nguồn gốc của chuyện đực cái, những cách phân biệt đang được dùng, cách kiểm một cặp có thật sự là một bộ (cùng khuôn, cùng màu, cùng cỡ) và gợi ý bày đôi trên kệ, trên bàn theo cả quan niệm lẫn lý do thẩm mỹ, an toàn. Mọi điều về ý nghĩa đều được trình bày như tập quán tham khảo.
Chuyện đực cái của tỳ hưu bắt nguồn từ đâu
Trong mỹ thuật Trung Hoa cổ, đặc biệt thời Đông Hán, người ta tạc những đôi thú đá có cánh đặt trước lăng mộ. Một số tài liệu gọi con một sừng là "thiên lộc" và con hai sừng là "tịch tà". Qua nhiều thế kỷ, hình tượng này biến đổi, thu nhỏ thành vật trang trí, vật cầm tay, và tên gọi "tỳ hưu" trở thành cái tên chung trong dân gian.
Từ cặp thiên lộc – tịch tà ấy, giới buôn bán và thợ thủ công về sau hình thành quy ước một sừng là đực, hai sừng là cái. Đây là quy ước nghề nghiệp phổ biến chứ không phải chuẩn mực có trong kinh sách. Vẫn có xưởng làm ngược lại, hoặc làm cả hai con đều hai sừng và phân biệt bằng chi tiết khác.
Ở Việt Nam, tỳ hưu không phải linh vật xuất hiện nhiều trong mỹ thuật truyền thống như rồng, nghê hay lân. Nó phổ biến mạnh trong mấy chục năm gần đây cùng với làn sóng vật phẩm trang trí, nên các quy ước về cặp đôi chủ yếu đi theo thị trường hơn là theo một nếp xưa của làng nghề nào.
Các cách phân biệt đực cái đang được dùng
Khi mua một cặp, hãy hỏi người bán xưởng dùng cách nào. Dưới đây là những cách bạn hay gặp:
| Cách phân biệt | Mô tả | Mức phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Theo số sừng | Một sừng là đực, hai sừng là cái | Phổ biến nhất | Có xưởng làm ngược lại |
| Theo chi tiết dưới bụng | Con đực có tạo hình bộ phận giống đực | Một số xưởng | Thường nhỏ, kín đáo |
| Theo dáng và cỡ | Con đực to hơn, dáng mạnh hơn | Ít gặp | Dễ nhầm với hai mẫu khác nhau |
| Theo vật kèm theo | Con ôm đồng tiền, con ôm nén hay ngậm ngọc | Tuỳ mẫu | Thường là cách phân trái phải hơn là đực cái |
| Theo hướng đầu | Hai con quay đầu ngược chiều nhau | Phổ biến ở bộ đúc đôi | Cho biết con nào đặt bên nào |
Nếu bộ tượng có cả hai đặc điểm số sừng và hướng đầu, hướng đầu thường là thứ quyết định vị trí trái phải, còn số sừng chỉ để gọi tên. Điều quan trọng nhất là cặp tượng khi đặt cạnh nhau nhìn cân và hướng về cùng một phía hợp lý.
Kiểm một cặp tỳ hưu đồng có phải một bộ không
Hai con mua lẻ ghép lại dễ lệch nhau mà chỉ khi đặt cạnh nhau mới thấy. Trước khi nhận hàng, bạn có thể kiểm theo thứ tự sau:
- Đặt hai con cạnh nhau trên mặt phẳng, nhìn ngang tầm mắt. So chiều cao đỉnh đầu, chiều dài thân, độ lớn của đế.
- So hoa văn: vảy, bờm, xoáy đuôi nên cùng kiểu, cùng mật độ. Bộ đúc từ cùng một mẫu thường là hình đối xứng của nhau, kể cả các chi tiết nhỏ.
- So màu dưới cùng một nguồn sáng. Hai con hun hoặc mạ ở hai mẻ khác nhau có thể lệch tông rõ, nhất là màu hun.
- Cân từng con. Bộ đúc cùng khuôn, cùng mức đặc rỗng sẽ có trọng lượng gần nhau; chênh lệch lớn gợi ý hai con được làm khác cách.
- Kiểm hướng đầu và tư thế: hai con nên là cặp đối xứng (một con quay trái, một con quay phải) nếu bạn định đặt hai bên một vật ở giữa.
Nếu mua online, hãy nhờ người bán chụp hai con đặt cạnh nhau ở góc chính diện và góc nghiêng, cùng một khung hình, thay vì hai ảnh riêng lẻ. Ảnh riêng rất dễ che giấu chênh lệch về cỡ và màu.
Bày đôi trên kệ, trên bàn theo quan niệm phổ biến
Cách bày được nhắc nhiều nhất là đặt hai con cạnh nhau hoặc hai bên một vật ở giữa, đầu cùng quay ra phía cửa chính hoặc phía không gian mở, hơi chụm vào nhau theo hình chữ bát. Theo lối nghĩ dân gian, đầu quay ra ngoài là để "đón" điều tốt từ bên ngoài vào nhà.
Về bên trái, bên phải, nhiều người theo nếp "nam tả nữ hữu": con đực bên trái, con cái bên phải. Nhưng tính trái phải từ đâu thì các nguồn khác nhau, có nơi tính khi đứng trong nhà nhìn ra, có nơi tính khi đứng trước tượng nhìn vào. Không có chuẩn duy nhất; điều nên làm là chọn một cách, giữ nhất quán với các cặp linh vật khác trong nhà như cặp kỳ lân hay cặp sư tử nếu có.
Có gia đình chỉ bày một con, có gia đình bày đôi; cả hai đều phổ biến. Quan niệm cho rằng phải có đủ cặp mới "trọn" chỉ là một cách nói, không phải điều bắt buộc. Nếu không gian hẹp, một con đặt ngay ngắn vẫn đẹp hơn hai con chen chúc.
Lý do thực tế khi bày cặp tượng đồng
Khoảng cách giữa hai con. Để khoảng trống giữa hai con ít nhất bằng chiều rộng một con, tượng mới có "không khí", nhìn rõ dáng từng con. Đặt sát quá dễ trông như một khối lộn xộn.
Mặt kệ đủ chịu lực. Một cặp tượng đồng cỡ vừa có thể nặng đáng kể. Kệ gỗ mỏng, kệ kính treo tường, kệ gắn bằng bát sắt nhỏ cần được kiểm tra trước khi đặt cả hai con lên một phía.
Không đặt sát mép. Cách mép kệ, mép bàn một khoảng an toàn để tránh va vào khi đi qua, nhất là ở lối ra vào hay nhà có trẻ nhỏ, thú cưng.
Ánh sáng chiếu đều. Nếu một con nằm trong bóng tối còn một con dưới đèn, mắt người sẽ thấy hai con lệch màu dù chúng giống hệt nhau. Đèn chiếu từ chính giữa hoặc từ trên xuống giúp cặp tượng cân hơn.
Lót nỉ dưới đế. Miếng nỉ mỏng chống trầy mặt kệ và giảm trượt khi có rung lắc, rất có ích với đáy tượng đồng cứng đặt trên mặt đá hay mặt kính.
Ví dụ giả định: bày cặp tỳ hưu ở một căn hộ nhỏ
Ví dụ giả định: chị Hoa ở Thái Nguyên có một căn hộ hai phòng ngủ, cửa chính mở vào phòng khách liền bếp. Chị được tặng một cặp tỳ hưu đồng hun, mỗi con dài cỡ một gang tay rưỡi, một con một sừng, một con hai sừng, đầu quay ngược chiều nhau.
Chỗ hợp lý nhất là chiếc kệ thấp đối diện cửa, nơi có tivi. Chị đặt hai con ở hai đầu kệ, cách mép trước vài đốt ngón tay, đầu hơi chụm vào nhau và quay ra phía cửa. Theo cách chị chọn, con một sừng ở bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra. Ở giữa là một bình hoa nhỏ để hai con có điểm hướng về. Kệ gỗ dày, đã kê chắc trên sàn, lót nỉ dưới mỗi đế.
Chị không đặt tượng trên bàn ăn vì vướng việc lau dọn, cũng không đặt trên tủ giày sát cửa vì lối đi hẹp, dễ va. Cách bày ấy không theo một công thức cứng nào, nhưng đáp ứng được cả tập quán chị muốn giữ lẫn những điều thực tế của căn hộ.
Khi hai con trong cặp lệch màu theo thời gian
Một cặp tượng mới mua giống hệt nhau, nhưng vài năm sau có thể khác màu thấy rõ. Nguyên nhân thường không nằm ở chất liệu mà ở vị trí: con gần cửa sổ, gần bếp hay gần máy lạnh thổi trực tiếp chịu nắng, hơi ẩm, khói dầu khác với con ở đầu kia. Con nào hay được cầm lên, xoa đầu nhiều hơn thì lớp phủ cũng mòn nhanh hơn.
Đổi chỗ hai con cho nhau định kỳ là cách nhiều người nghĩ tới, nhưng làm vậy sẽ đảo vị trí đực cái mà bạn đã chọn. Cách hợp lý hơn là giảm chênh lệch môi trường: kéo rèm khi nắng chiếu thẳng vào một đầu kệ, tránh đặt một con sát chậu cây tưới nước, và luôn làm sạch cả hai con cùng lúc, cùng một cách, cùng một loại sáp.
Nếu chênh lệch đã rõ, thợ đồng có thể xử lý cả cặp về cùng một màu, chẳng hạn hun lại đồng loạt hoặc đánh bóng rồi phủ lại cả hai. Xử lý riêng một con gần như luôn để lại độ lệch nhất định so với con kia.
Tặng cặp tỳ hưu đồng: những điều nên cân nhắc
Cặp tỳ hưu đồng là món quà hay được chọn cho dịp tân gia, khai trương. Trước khi tặng, hãy nghĩ tới không gian của người nhận: một căn hộ nhỏ khó có chỗ cho cặp tượng to, còn một sảnh cửa hàng rộng lại khiến cặp tượng bé trông lạc lõng. Hỏi khéo người thân của họ về chỗ dự định bày là cách tránh tặng sai cỡ.
Không phải ai cũng có cùng quan niệm về linh vật. Có gia đình theo tôn giáo không bày tượng linh vật, có người không thích đồ trang trí mang yếu tố tín ngưỡng. Với người bạn chưa rõ, một món quà trung tính hơn có thể phù hợp. Với người đã thích tỳ hưu, hãy kèm vài dòng ghi chất liệu, lớp mặt và cách lau, vì đó là thông tin họ sẽ cần mà hiếm khi được người tặng nói tới.
Khi gói, mỗi con nên được bọc riêng, sừng và đuôi chèn kỹ, đặt trong hộp có vách ngăn. Hai con đồng va vào nhau trong hộp là cách nhanh nhất để làm trầy lớp hun hay lớp mạ trước cả khi món quà được mở ra.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu một sừng là đực hay cái?
Theo quy ước phổ biến trên thị trường Việt Nam, tỳ hưu một sừng được gọi là đực, hai sừng là cái, bắt nguồn từ cặp thiên lộc và tịch tà trong mỹ thuật cổ. Tuy nhiên có xưởng làm khác, nên bạn nên hỏi người bán quy ước của bộ tượng mình mua.
Có bắt buộc phải mua tỳ hưu theo cặp không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình bày một con, nhiều gia đình bày đôi. Quan niệm cặp đôi mới trọn vẹn chỉ là một cách nói dân gian. Nếu không gian hẹp, một con đặt ngay ngắn sẽ gọn và đẹp hơn hai con chen nhau.
Con đực đặt bên trái hay bên phải?
Nhiều người theo nếp nam tả nữ hữu, đặt con đực bên trái. Nhưng các nguồn tính trái phải khác nhau, có nơi tính từ trong nhà nhìn ra, có nơi tính khi đứng trước tượng. Hãy chọn một cách và giữ nhất quán với các cặp linh vật khác trong nhà.
Hai con tỳ hưu có nên quay đầu vào nhau không?
Cách phổ biến là hai con cùng quay đầu ra phía cửa hoặc không gian mở, hơi chụm vào nhau theo hình chữ bát. Quay hẳn mặt vào nhau hay quay lưng vào nhau thường trông thiếu tự nhiên và ít được chọn.
Mua lẻ hai con rồi ghép thành cặp có được không?
Được, nhưng dễ lệch nhau về cỡ, màu và hoa văn. Hai con đúc cùng khuôn, cùng mẻ hoàn thiện mới đối xứng và cùng tông. Nếu ghép, hãy đặt cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng để kiểm trước khi quyết định.
Một con trong cặp bị hỏng thì có cần thay cả đôi không?
Không nhất thiết. Nếu hỏng nhẹ có thể nhờ thợ đồng sửa. Nếu phải thay, hãy cố tìm con cùng mẫu, cùng màu; khi không tìm được, nhiều gia đình chọn bày một con còn lại hoặc thay cả cặp mới để đồng bộ.