Người tuổi Thìn và tuổi Tỵ, theo cách ghép phổ biến của bộ Phật bản mệnh, ứng với Phổ Hiền Bồ Tát, vị Bồ Tát biểu trưng cho hạnh nguyện và sự thực hành. Tượng Phổ Hiền nhận ra ngay nhờ con voi trắng Ngài cưỡi, nhiều mẫu tạc voi có sáu ngà; Ngài ngồi trên toà sen đặt trên lưng voi, tay cầm gậy như ý hoặc cành sen, có mẫu chắp tay.
Với người mua, con voi vừa là điểm nhận diện vừa là phần quyết định cỡ, cân nặng và độ bền của tượng. Bài này giải thích ý nghĩa Phổ Hiền và voi sáu ngà theo cách hiểu phổ thông, đi qua các kiểu tượng, cách chọn cỡ bệ voi theo kệ, và những chi tiết dễ hỏng như ngà, vòi cần để ý.
Phổ Hiền là ai và mười hạnh nguyện
Tên tiếng Phạn của Ngài là Samantabhadra. "Phổ" là khắp cả, "Hiền" là hiền thiện; tên gọi được giảng là điều thiện lan khắp mọi nơi. Trong kinh Hoa Nghiêm có phẩm nói về hạnh nguyện của Phổ Hiền, thường được tóm thành mười hạnh nguyện, trong đó có kính lễ chư Phật, tu tập cúng dường, sám hối, tuỳ hỷ công đức, thường theo học Phật, hằng thuận chúng sinh và hồi hướng. Nhiều chùa Việt tụng phần này trong các khoá lễ.
Nếu Văn Thù đại diện cho trí tuệ, thì Phổ Hiền đại diện cho việc đem hiểu biết ấy vào hành động hằng ngày. Ở chùa, hai vị thường đứng hai bên Phật Thích Ca trong bộ tượng Hoa Nghiêm tam thánh. Núi Nga Mi ở Trung Quốc được coi là đạo tràng của Phổ Hiền, một trong bốn danh sơn Phật giáo lớn của nước này.
Đối với người tuổi Thìn, Tỵ bày tượng bản mệnh, cách hiểu gần gũi nhất là xem Phổ Hiền như lời nhắc làm việc tốt một cách bền bỉ, nói được thì làm được. Đó là ý nghĩa biểu tượng; tượng không đem lại may mắn riêng cho hai tuổi này.
Voi trắng sáu ngà và các chi tiết trên tượng
Voi trắng. Màu trắng gắn với sự thanh tịnh. Trong truyền thuyết Phật giáo, voi trắng còn xuất hiện trong giấc mộng của hoàng hậu Ma Da trước khi sinh thái tử Tất Đạt Đa, nên con vật này mang nghĩa cao quý trong văn hoá Phật giáo nói chung.
Sáu ngà. Cách giảng phổ biến cho rằng sáu ngà tượng trưng cho sáu pháp ba-la-mật: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Không phải tượng nào cũng tạc đủ sáu ngà; nhiều mẫu nhỏ chỉ có hai ngà vì chi tiết quá bé.
Toà sen trên lưng voi. Ngài ngồi trên toà sen đặt trên một tấm yên hay đài trên lưng voi. Đây là dấu hiệu tượng Bồ Tát, khác với tượng người cưỡi voi trang trí.
Vật cầm. Thường là gậy như ý hoặc cành sen, có mẫu cầm kinh, có mẫu chắp tay. Vật cầm khác nhau theo truyền thống tạc tượng; con voi mới là dấu hiệu nhận diện chính.
Dáng voi. Voi đứng bốn chân, đầu hơi cúi, vòi buông hoặc cuộn. Một số người bán nói về vòi lên, vòi xuống theo phong thuỷ, nhưng trên tượng Phổ Hiền, dáng vòi chỉ là lựa chọn của thợ, không có quy ước bắt buộc.
Các kiểu tượng Phổ Hiền khi đi mua
Tượng Phổ Hiền có nhiều kiểu bố cục. Mỗi kiểu hợp một không gian khác nhau, và khác nhau đáng kể về độ bền.
| Kiểu tượng | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Voi đứng, Bồ Tát ngồi trên | Bố cục cổ điển, cao và rộng | Kệ sách, tủ kính, kệ phòng khách |
| Voi nằm, Bồ Tát ngồi trên | Thấp, vững, ít chân mảnh | Bàn làm việc, nhà có trẻ nhỏ |
| Phù điêu trên tấm nền | Voi và Bồ Tát nổi trên mặt phẳng | Treo tường hoặc dựng trên giá |
| Cặp với Văn Thù | Hai tượng cùng chất liệu, cùng cỡ | Nhà có người tuổi Mão và người tuổi Thìn, Tỵ |
| Tượng ngọc giản lược | Voi chỉ là khối nằm, chi tiết đơn giản | Bàn nhỏ, người thích vân đá |
Kiểu voi nằm ít được quảng cáo nhưng rất thực dụng: không có bốn chân mảnh nên khó gãy, trọng tâm thấp nên khó đổ, hợp với bàn làm việc hay bị rung.
Nếu chọn bày cặp với Văn Thù, hãy mua cùng lúc, cùng một nơi làm để màu, chất liệu và tỉ lệ khớp nhau; mua lẻ từng tượng ở hai nơi thường lệch cỡ thấy rõ.
Chọn cỡ khi tượng có bệ voi
Con voi làm tượng Phổ Hiền rộng ngang và sâu hơn hẳn tượng ngồi đơn cùng chiều cao. Đo chỗ đặt trước, rồi đối chiếu những điểm sau:
- Chiều sâu kệ phải lớn hơn chiều dài thân voi ít nhất vài phân để tượng không chìa ra mép.
- Bàn làm việc nên chọn tượng cao khoảng 10–15 cm, thân voi dài vừa trong lòng bàn tay.
- Kệ sách, tủ kính hợp tượng khoảng 15–25 cm; kệ riêng phòng khách có thể chọn 25–35 cm.
- Tượng đồng và đá cỡ trên 25 cm đã khá nặng, kệ treo tường mỏng cần kiểm tra tải trước.
- Nếu bày cạnh tượng Văn Thù, đặt hai tượng trên cùng mặt phẳng, khoảng cách bằng nhau tới tâm kệ.
- Chừa khoảng trống phía trên đầu tượng; tượng chạm vách trên của tủ trông ngột ngạt.
Cách thử nhanh: đặt một cuốn sách khổ lớn đúng kích thước đáy tượng vào chỗ định bày, nếu sách đã chiếm gần hết mặt kệ thì nên giảm một cỡ.
Khi xem thông số trên trang bán, để ý xem chiều cao ghi là của riêng tượng hay đã tính cả đế gỗ đi kèm. Chênh lệch có khi tới vài phân, đủ để tượng không lọt vào ngăn tủ kính bạn đã đo sẵn. Chiều dài thân voi cũng nên hỏi riêng nếu trang bán chỉ ghi chiều cao.
Chất liệu và những chỗ dễ hỏng
Đồng. Ngà và vòi voi bằng đồng chắc chắn, gần như không gãy. Tượng nặng, đứng vững. Bề mặt voi rộng nên vết tay, vết nước dễ lộ; lau khô ngay khi chạm tay ướt.
Gỗ. Voi gỗ tạc liền khối rất đẹp ở vân gỗ chạy dọc thân. Ngà gỗ thường tạc rời rồi gắn vào, là chỗ dễ lỏng nhất; kiểm tra khi mua và khi lau.
Bột đá, resin. Thân voi sơn trắng đúng hình tượng, giá thành vừa phải. Chân voi và ngà là chỗ giòn; tượng rơi từ độ cao bàn xuống nền gạch thường gãy chân trước.
Sứ trắng. Voi sứ trắng rất hợp với hình tượng voi trắng, nhưng ngà và vòi mảnh dễ mẻ. Hợp tủ kính đóng cửa.
Đá tự nhiên. Ngọc trắng, thạch anh trắng được dùng để gợi màu voi trắng. Đá thường được tạc giản lược, ít ngà rời, nên bền hơn bột đá khi va nhẹ.
Đặt tượng Phổ Hiền ở đâu cho hợp
Những nguyên tắc chung về tượng Phật, Bồ Tát áp dụng cho Phổ Hiền: chỗ sạch, cao ngang tầm mắt hoặc hơn, tránh phòng tắm, bếp nấu, mặt đất. Vì tượng có bệ voi khá rộng, bạn nên ưu tiên mặt kệ sâu, chắc, ít người đi qua. Mép bàn, nóc loa, nóc tủ lạnh là những chỗ hay bị rung và dễ làm tượng trôi dần ra ngoài.
Người tuổi Thìn, Tỵ làm công việc thực hành nhiều như kỹ thuật, kinh doanh, y tế thường thích đặt tượng ở phòng làm việc tại nhà, như một lời nhắc về sự bền bỉ. Có gia đình đặt ở phòng khách, mặt tượng nhìn ra cửa; có gia đình đặt ở phòng riêng của người mang tuổi. Các sách không thống nhất về hướng, nên bạn chọn chỗ hợp nhất với không gian.
Nếu nhà đã có ban thờ Phật và bạn muốn đặt tượng Phổ Hiền lên đó, nên hỏi chư tăng hoặc người lớn trong nhà. Thêm tượng vào ban thờ có sẵn thường kéo theo việc sắp xếp lại vị trí các tượng, và mỗi gia đình có nếp riêng cần tôn trọng.
Tặng tượng Phổ Hiền cho người tuổi Thìn, Tỵ
Tượng Phổ Hiền là món quà hợp với những dịp ghi nhận sự bền bỉ: mừng người thân hoàn thành một công trình, mừng thọ ông bà tuổi Thìn, mừng một người bạn tuổi Tỵ mở phòng khám hay xưởng riêng. Ý nghĩa hạnh nguyện, tức nói đi đôi với làm, là điều người nhận dễ đồng cảm, kể cả khi họ không rành về kinh điển.
Khi tặng người lớn tuổi, chọn kiểu voi nằm hoặc tượng cỡ vừa, trọng lượng nhẹ để dễ nhấc khi lau. Với người trẻ, một tượng đồng nhỏ đặt bàn làm việc là đủ. Nếu biết trong nhà người nhận đã có tượng Văn Thù, tặng thêm Phổ Hiền cùng chất liệu, cùng cỡ để thành cặp là một ý tưởng chu đáo.
Kèm thiệp ngắn nói Phổ Hiền là vị Bồ Tát của hạnh nguyện, gắn với tuổi Thìn, Tỵ theo quan niệm phổ biến, sẽ giúp món quà có chiều sâu. Như mọi quà mang tính tôn giáo, hãy chắc rằng người nhận thoải mái với tượng Phật giáo trong nhà. Đóng gói tượng có voi cần chú ý độn kín quanh ngà và vòi, vì đó là chỗ hay gãy nhất trên đường vận chuyển.
Lau bụi tượng có voi và kiểm tra định kỳ
Tượng Phổ Hiền có nhiều mặt phẳng rộng trên lưng voi và nhiều chi tiết nhỏ ở yên, ngà. Một quy trình ngắn mỗi tuần giữ tượng sạch mà không làm hỏng:
- Quét bụi bằng cọ lông mềm từ đầu Bồ Tát xuống, rồi đến lưng voi, cuối cùng là bốn chân.
- Dùng bóng thổi bụi cho kẽ giữa toà sen và yên voi, chỗ cọ khó lọt vào.
- Lau thân voi bằng khăn khô; tượng đồng, đá, sứ có thể lau khăn hơi ẩm rồi lau khô lại.
- Nhấc tượng bằng cách luồn tay đỡ dưới bụng voi, không nắm vào vòi, ngà hay đầu Bồ Tát.
- Kiểm tra ngà và chân có lỏng không; phát hiện sớm thì mang đi gắn lại dễ dàng.
- Lau mặt kệ dưới đáy tượng, vì bụi đọng dưới đáy làm tượng dễ trượt.
Nếu cần thay mẫu khác hợp kệ hơn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đo lại chỗ đặt trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Phổ Hiền phải có đủ sáu ngà mới đúng không?
Không bắt buộc. Sáu ngà là chi tiết theo kinh điển và tranh truyền thống, nhưng nhiều tượng nhỏ chỉ tạc hai ngà vì không đủ chỗ. Con voi trắng và Bồ Tát ngồi toà sen trên lưng voi mới là dấu hiệu nhận diện chính của tượng Phổ Hiền.
Tuổi Thìn và tuổi Tỵ có cần mẫu khác nhau không?
Không. Hai tuổi dùng chung một vị. Người tuổi Thìn có khi muốn tượng có chi tiết rồng trên yên voi, người tuổi Tỵ không cần; đó chỉ là sở thích. Hình tượng Phổ Hiền cưỡi voi trắng là giống nhau cho cả hai.
Tượng Phổ Hiền khác tượng voi phong thuỷ thế nào?
Tượng voi phong thuỷ chỉ có con voi, có thể kèm đồ trang trí trên lưng. Tượng Phổ Hiền có vị Bồ Tát ngồi trên toà sen trên lưng voi. Tượng voi là linh vật, còn tượng Phổ Hiền là hình tượng tôn giáo, nên được đặt ở vị trí trang trọng hơn.
Có nên bày tượng Phổ Hiền trong văn phòng công ty không?
Có thể, nếu văn phòng riêng của bạn và không làm đồng nghiệp khó chịu. Ở văn phòng chung, nhiều người theo tín ngưỡng khác nhau, nên chọn tượng nhỏ, đặt kín đáo trên bàn riêng thay vì ở khu vực chung.
Ngà voi trên tượng gỗ bị lỏng thì làm sao?
Gỡ hẳn ngà ra nếu nó đã rời, giữ cẩn thận. Mang đến thợ mộc mỹ nghệ hoặc thợ sửa tượng để gắn lại bằng keo gỗ và chốt nhỏ. Không nên dùng keo dán nhanh loại nhỏ giọt vì dễ trào ra làm loang mặt gỗ đã đánh dầu.
Bày cặp Văn Thù và Phổ Hiền có cần tượng Phật ở giữa không?
Không bắt buộc. Ở chùa, hai vị đứng hai bên Phật Thích Ca, nhưng trong nhà bạn có thể chỉ bày cặp hai vị Bồ Tát. Nếu có thêm tượng Phật, đặt tượng Phật ở giữa và cao hơn một chút cho đúng nếp.