Mặt Phật bản mệnh trên thị trường có ba nhóm vật liệu chính: đá hoặc ngọc nguyên khối được chạm tay hay chạm máy, bột đá trộn keo ép vào khuôn, và nhựa đúc pha màu giả đá. Nhìn qua ảnh, ba loại có thể giống nhau đến mức người bán lâu năm cũng phải cầm lên tay mới chắc. Khác nhau nằm ở trọng lượng, cảm giác mát tay, vân bên trong và độ sắc của đường chạm.
Bài này không nhằm nói loại nào "linh" hơn. Theo tục phổ biến, ý nghĩa của mặt Phật nằm ở hình tượng và lòng người đeo, không nằm ở giá vật liệu. Nhưng người mua có quyền biết mình đang cầm thứ gì, để trả đúng giá trị và giữ gìn đúng cách. Các phép thử dưới đây đều làm được tại nhà, không cần hoá chất, không làm xước mặt dây.
Ba nhóm vật liệu và đặc điểm dễ nhận
Bảng so sánh dưới đây dựa trên đặc tính vật lý chung của từng nhóm. Mỗi loại đá cụ thể còn có đặc điểm riêng, nhưng bảng đủ để bạn khoanh vùng trước khi kiểm kỹ.
| Đặc điểm | Đá, ngọc nguyên khối | Bột đá trộn keo | Nhựa đúc giả đá |
|---|---|---|---|
| Trọng lượng cầm tay | Nặng đầm so với cỡ | Nhẹ hơn đá cùng cỡ một chút | Nhẹ hẳn, cảm giác "bỗng" |
| Cảm giác khi chạm | Mát, lâu ấm lên | Hơi mát rồi ấm nhanh | Ấm gần như ngay |
| Vân và màu | Vân không lặp, có tạp chất, màu chuyển tự nhiên | Hạt li ti đều khắp, màu phẳng | Màu rất đều hoặc vân vẽ lặp lại |
| Đường chạm | Có vết dụng cụ, mỗi mặt hơi khác nhau | Mềm, tròn cạnh, giống hệt nhau giữa các mặt | Rất mềm, có đường ráp khuôn ở mép |
| Âm khi gõ nhẹ vào nhau | Trong, thanh | Đục hơn | Lạch cạch như nhựa |
| Độ bền với va chạm | Tuỳ đá, có loại giòn | Dễ mẻ cạnh, có thể bong lớp phủ | Dễ xước, ít vỡ |
Không dấu hiệu nào trong bảng đủ để kết luận một mình. Hãy kiểm ít nhất ba dấu hiệu cùng lúc; nếu chúng cùng chỉ về một nhóm, khả năng cao bạn đã đoán đúng.
Kiểm bằng mắt: vân, tạp chất và đường chạm
Vân trong đá tự nhiên không bao giờ lặp lại. Hai mặt dây thạch anh tóc cùng mẫu chạm sẽ có sợi tóc nằm ở hai chỗ khác nhau; hai mặt mã não sẽ có dải vân khác nhau. Nếu người bán gửi ảnh nhiều mặt dây giống nhau từng vệt màu, đó là dấu hiệu của khuôn đúc hoặc màu in.
Tạp chất nhỏ là điều bình thường. Đá tự nhiên hay có đốm, bông, vết nứt nhỏ bên trong. Người mua hay coi đó là lỗi, nhưng thực ra đó là "dấu vân tay" của đá. Mặt dây trong veo không một gợn với giá rẻ đáng để nghi là thuỷ tinh hoặc nhựa.
Đường chạm của đá có vết dụng cụ. Soi gần bằng kính lúp hoặc chụp ảnh phóng to, bạn sẽ thấy những vết mài nhỏ theo hướng mũi khoan ở các khe sâu. Mặt bột đá và nhựa đúc có khe tròn, mịn, như được rót vào.
Mép mặt dây đúc thường lộ đường ráp khuôn. Đó là một đường mảnh chạy quanh viền, nơi hai nửa khuôn gặp nhau. Hàng làm kỹ sẽ mài bỏ, nhưng soi nghiêng dưới đèn vẫn thấy vết.
Bọt khí tròn là dấu hiệu của vật liệu đúc. Đá tự nhiên có thể có bao thể khí, nhưng những bọt tròn đều, nằm ngay dưới bề mặt thường thấy ở nhựa và thuỷ tinh hơn.
Kiểm bằng tay và cân nhà bếp
Phép thử cảm giác nhiệt và trọng lượng là hai cách đơn giản nhất. Bạn cần một chiếc cân điện tử loại cân thực phẩm có độ chia 0,1 gam hoặc 1 gam, và một mặt dây đá thật mà bạn đã biết chắc để làm mốc so sánh nếu có.
- Để mặt dây trong phòng ít nhất mười lăm phút cho bằng nhiệt độ phòng.
- Áp mặt dây vào má hoặc mu bàn tay. Đá thật cho cảm giác mát rõ và giữ mát vài giây; nhựa gần như không mát.
- Cầm mặt dây trong lòng bàn tay một phút rồi chạm lại. Đá ấm lên chậm, bột đá ấm nhanh hơn, nhựa ấm gần như ngay.
- Cân mặt dây và đo kích thước dài, rộng, dày bằng thước kẹp hoặc thước kẻ.
- So với một mặt dây cùng loại đá, cùng cỡ mà bạn biết là thật. Mặt nhẹ hơn rõ rệt là đáng nghi.
- Ghi lại các số đo để đối chiếu với mô tả của nơi bán: nếu nơi bán ghi nặng 20 gam mà bạn cân được 12 gam, đó là lý do để hỏi lại.
Ví dụ giả định: hai mặt dây cao 4 phân, rộng 2,5 phân, dày 7 mi-li-mét. Mặt thạch anh nguyên khối nặng khoảng 12 đến 18 gam tuỳ dáng; mặt nhựa cùng cỡ chỉ chừng một nửa. Con số cụ thể phụ thuộc độ rỗng của hình chạm, nên chỉ dùng để so tương đối.
Những loại đá hay gặp trên mặt Phật bản mệnh
Thạch anh các màu. Thạch anh trắng, tím, hồng, tóc là nhóm phổ biến nhất. Thạch anh có độ cứng 7 trên thang Mohs, cứng hơn thép dao thông thường, nên khó xước khi đeo hằng ngày. Tỉ trọng khoảng 2,65, tức nặng hơn nước chừng hai lần rưỡi.
Obsidian. Thuỷ tinh núi lửa màu đen, thường có ánh vàng hoặc ánh cầu vồng khi soi đèn. Mềm hơn thạch anh, độ cứng khoảng 5 đến 5,5, cạnh dễ mẻ nếu rơi.
Mã não. Có vân dải đặc trưng, độ cứng gần thạch anh. Nhiều mặt mã não trên thị trường đã được nhuộm màu, cần hỏi rõ.
Ngọc phỉ thuý và ngọc bích. Hai loại ngọc khác nhau về khoáng vật nhưng đều dai, chịu va đập tốt hơn thạch anh. Mặt Phật ngọc thường được chạm mỏng để ánh sáng xuyên qua, giá trị phụ thuộc màu và độ trong.
Hoàng long ngọc. Tên thương mại của một dạng thạch anh vi tinh màu vàng, không phải ngọc theo nghĩa khoáng vật. Gọi đúng tên giúp bạn so giá với đúng nhóm đá.
Những phép thử không nên làm
Trên mạng có nhiều mẹo thử đá: hơ lửa bật lửa, dí kim nóng, cạo bằng dao, nhỏ giấm hay a-xít. Hầu hết các cách này đều làm hỏng mặt dây. Kim nóng có thể làm nhựa chảy, nhưng cũng có thể làm nứt đá do giãn nở nhiệt đột ngột, đặc biệt với đá có vết rạn sẵn. Dao cạo để lại vết xước vĩnh viễn trên những loại đá mềm hơn thép như mã não nhuộm hay đá lưu ly.
Giấm và a-xít làm mờ bề mặt đá có thành phần cacbonat như đá cẩm thạch, và làm hỏng lớp sáp, lớp keo phủ của nhiều loại ngọc đã qua xử lý. Ngay cả khi bạn chứng minh được mặt dây là đá thật, nó cũng đã mất vẻ đẹp ban đầu.
Với mặt Phật, còn có một lý do nữa để tránh các phép thử bạo lực: nhiều người coi mặt dây là vật trân trọng, không muốn hơ lửa, cạo dao lên hình tượng. Nếu nghi ngờ nghiêm trọng về một mặt dây có giá trị lớn, cách đúng là mang đến một phòng giám định đá quý có máy đo chiết suất và tỉ trọng, không tự thử phá.
Đá thật nhưng đã qua xử lý: những điều nên biết
Đá tự nhiên không đồng nghĩa với đá nguyên trạng. Nhiều loại đá làm mặt Phật được xử lý để đẹp hơn, và điều đó hợp pháp nếu được ghi rõ.
- Mã não thường được nhuộm để có màu đỏ, xanh, đen đậm. Mặt dây mã não màu xanh lá tươi hay xanh dương rực thường là đã nhuộm.
- Ngọc phỉ thuý có loại A là nguyên trạng, loại B đã tẩy a-xít rồi bơm keo, loại C đã nhuộm màu. Giấy giám định sẽ ghi rõ.
- Thạch anh vàng trên thị trường phần lớn là thạch anh tím được nung nóng để chuyển màu.
- Một số mặt dây đá mềm được phủ sáp hoặc keo để bóng hơn và bớt rạn.
- Bột đá có thể làm từ chính loại đá được nêu tên, xay nhỏ rồi ép keo. Khi đó người bán ghi "bột thạch anh" hay "đá ép" mới là ghi đúng.
Đá đã xử lý vẫn đeo được bình thường, nhưng cần bảo quản kỹ hơn: tránh nước nóng, tránh hoá chất tẩy rửa, tránh nắng gắt lâu ngày. Quan trọng là giá phải tương xứng với vật liệu thật.
Bột đá và nhựa có đáng mua không
Câu trả lời tuỳ vào mục đích. Mặt Phật bột đá có ưu điểm là giữ được hình chạm khá chi tiết với giá dễ chịu, màu đồng đều giữa các mặt, phù hợp khi bạn cần mua nhiều mặt cùng mẫu cho cả gia đình hoặc làm quà tặng số lượng. Nhược điểm là dễ mẻ cạnh khi va chạm, lớp bóng có thể mờ đi sau thời gian đeo tiếp xúc mồ hôi.
Mặt nhựa đúc nhẹ, ít vỡ, hợp với người chỉ muốn đeo một biểu tượng nhỏ mà không quan tâm vật liệu. Nhưng nhựa dễ xước, dễ ố màu, và nếu bị bán với giá đá thật thì đó là chuyện người mua bị hớ chứ không còn là lựa chọn.
Điều quan trọng nhất là nơi bán ghi đúng vật liệu. Một mặt dây ghi "bột đá" và bán theo giá bột đá là giao dịch minh bạch. Một mặt dây bột đá được gọi là "ngọc thiên nhiên" mới là điều cần tránh. Khi mua, hãy hỏi thẳng chất liệu và yêu cầu ghi vào hoá đơn hoặc tin nhắn xác nhận đơn hàng.
Mua online: hỏi gì để biết vật liệu trước khi nhận hàng
Mua online thì bạn chỉ có ảnh và lời mô tả, nên những câu hỏi đúng là công cụ kiểm tra duy nhất trước khi nhận hàng.
- Chất liệu chính xác là gì: đá nguyên khối, ngọc loại A, đá ép, hay nhựa? Xin ghi rõ bằng chữ.
- Có giấy giám định không? Nếu có, giấy do đơn vị nào cấp, có mã tra cứu không?
- Xin video quay mặt dây xoay dưới ánh sáng tự nhiên, thấy rõ vân và độ trong.
- Xin ảnh mặt dây đặt trên cân điện tử, thấy số gam.
- Kích thước dài, rộng, dày là bao nhiêu? Có khớp với trọng lượng đã cân không?
- Nếu nhận hàng thấy khác mô tả về vật liệu, chính sách đổi trả thế nào?
Người bán đàng hoàng sẽ trả lời đủ những câu này mà không khó chịu. Trước khi đặt, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết một mô tả minh bạch trông như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Mặt Phật bản mệnh bằng bột đá có được coi là đeo đúng tục không?
Theo tục phổ biến, ý nghĩa nằm ở hình tượng vị Phật và lòng tôn kính của người đeo, không phụ thuộc vào vật liệu. Mặt bột đá vẫn được nhiều người đeo. Điều cần chú ý chỉ là giá phải đúng với vật liệu và mặt dây được giữ gìn sạch sẽ.
Thử đá thật bằng cách hơ lửa có an toàn không?
Không nên. Hơ lửa có thể làm nứt đá do sốc nhiệt, làm cháy lớp sáp, lớp keo trên đá đã xử lý, và làm biến dạng nhựa. Nếu cần chắc chắn với mặt dây giá trị cao, hãy mang đến phòng giám định đá quý thay vì tự thử phá.
Mặt dây có đốm và vết rạn bên trong có phải hàng kém không?
Không hẳn. Đá tự nhiên thường có tạp chất và vết rạn nhỏ, đó là đặc điểm tự nhiên. Chỉ cần lo khi vết rạn chạy ra tới bề mặt hoặc nằm ở chỗ mỏng như cổ khoen, vì đó là nơi dễ gãy khi va chạm.
Làm sao biết mặt dây đá có bị nhuộm màu hay không?
Màu quá rực, quá đều, đậm ở các khe nứt hơn ở mặt phẳng thường là dấu hiệu nhuộm. Có thể lấy bông thấm cồn lau nhẹ một góc khuất, nếu bông dính màu thì gần như chắc chắn là nhuộm. Với ngọc phỉ thuý, chỉ giấy giám định mới phân biệt chắc loại A, B, C.
Có cần giấy giám định cho mặt Phật bản mệnh không?
Với mặt dây giá trị cao bằng ngọc phỉ thuý hay đá quý, giấy giám định giúp bạn biết chính xác loại đá và mức xử lý. Với mặt bột đá hay đá phổ thông giá thấp, giấy giám định thường không cần thiết, chỉ cần nơi bán ghi đúng vật liệu.
Mặt dây nhựa đeo lâu có bị ố màu không?
Có. Nhựa tiếp xúc mồ hôi, nắng và mỹ phẩm lâu ngày dễ ngả vàng hoặc mờ bóng. Muốn giữ lâu, bạn nên lau khô sau khi đổ mồ hôi, tránh xịt nước hoa trực tiếp lên mặt dây và cất nơi khô ráo, tránh nắng.